Kiểm toán nhà nước 2026: Cơ hội và thách thức cho doanh nghiệp

Trong bối cảnh kinh tế đang chuyển mình mạnh mẽ với những mục tiêu tăng trưởng đầy tham vọng, môi trường pháp lý và quản trị tài chính cũng không ngừng được hoàn thiện. Điều này đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức không nhỏ cho cộng đồng doanh nghiệp, từ các tập đoàn FDI đến các doanh nghiệp vừa và nhỏ, hộ kinh doanh cá thể. Một trong những yếu tố then chốt để doanh nghiệp vận hành trơn tru và bền vững chính là hiểu rõ và chủ động thích ứng với những thay đổi từ hệ thống quản lý nhà nước, đặc biệt là trong lĩnh vực kiểm toán và giám sát tài chính.

Kiểm toán nhà nước: Không chỉ là “người giám sát” mà còn là “người đồng hành”

Nhiều doanh nghiệp khi nghe đến cụm từ “Kiểm toán nhà nước” (KTNN) thường có tâm lý e ngại, liên tưởng ngay đến các cuộc thanh tra, kiểm tra có thể phát hiện sai sót. Tuy nhiên, góc nhìn này chưa thực sự toàn diện. Trong bối cảnh hiện nay, với sứ mệnh “bảo đảm công bằng thực thi” pháp luật, KTNN ngày càng đóng vai trò như một cơ quan giúp lành mạnh hóa môi trường kinh doanh, tạo sân chơi bình đẳng cho mọi thành phần kinh tế.

Hoạt động kiểm toán nhà nước trong quản lý thuế hướng tới mục tiêu tăng cường kỷ cương pháp luật, bảo đảm công bằng trong thực thi. Điều này gián tiếp bảo vệ những doanh nghiệp làm ăn minh bạch, chân chính trước những đối thủ cạnh tranh không lành mạnh.

Việc KTNN tập trung vào các dự án lớn, các lĩnh vực trọng điểm như đầu tư công, ngân sách nhà nước, hay gần đây là lĩnh vực đường sắt đô thị (thông qua các hoạt động tập huấn, trao đổi chuyên môn tại hiện trường), thực chất là để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia. Khi nguồn lực được sử dụng đúng và trúng, hạ tầng được cải thiện, môi trường kinh doanh chung sẽ trở nên thông thoáng và thuận lợi hơn cho tất cả doanh nghiệp.

Cập nhật văn bản mới: Chìa khóa để doanh nghiệp vận hành an toàn

Đầu năm 2026, KTNN đã ban hành một loạt văn bản quan trọng, điều chỉnh và bổ sung nhiều quy định nghiệp vụ. Đối với doanh nghiệp, việc nắm bắt những thay đổi này không chỉ giúp tuân thủ pháp luật mà còn giúp chủ động trong công tác quản trị nội bộ.

Những điểm đáng chú ý từ các quyết định, thông tư mới

• Thông tư 01/2026/TT-KTNN về theo dõi, kiểm tra việc thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán: Văn bản này siết chặt việc theo dõi sau kiểm toán, đảm bảo các kiến nghị của KTNN phải được thực hiện nghiêm túc. Doanh nghiệp nếu thuộc diện được kiểm toán cần lưu ý xây dựng kế hoạch khắc phục rõ ràng và báo cáo tiến độ đầy đủ.
• Quyết định bãi bỏ các hướng dẫn kiểm toán cũ: Việc bãi bỏ các văn bản như Quyết định 22/QĐ-KTNN (2021) về hướng dẫn kiểm toán doanh nghiệp nhà nước nắm giữ dưới 50% vốn điều lệ cho thấy xu hướng cập nhật và đơn giản hóa quy trình. Doanh nghiệp cần tìm hiểu các quy định mới thay thế để áp dụng cho chính xác.
• Hướng dẫn tham gia ý kiến dự toán ngân sách địa phương (Quyết định 14/QĐ-KTNN): Đây là tín hiệu cho thấy sự minh bạch và lấy ý kiến rộng rãi trong quá trình lập ngân sách. Doanh nghiệp hoạt động tại địa phương có thể có cơ hội đóng góp tiếng nói, góp phần định hình chính sách chi tiêu công phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội của khu vực.

Một mẹo nhỏ cho các chủ doanh nghiệp: Hãy phân công một bộ phận (thường là kế toán trưởng hoặc pháp chế) thường xuyên theo dõi Cổng thông tin điện tử của Kiểm toán Nhà nước và các cơ quan quản lý để cập nhật kịp thời các văn bản mới. Việc này có thể được thực hiện định kỳ hàng tuần.

Ứng phó với kiểm toán: Từ thụ động sang chủ động hợp tác

Không doanh nghiệp nào muốn bị kiểm toán và phát hiện sai phạm. Cách tốt nhất để “ứng phó” là chủ động xây dựng một hệ thống quản trị tài chính – kế toán minh bạch, đúng chuẩn mực ngay từ đầu.

Ba trụ cột cho sự sẵn sàng

• Hồ sơ, chứng từ đầy đủ và trật tự: Đây là yêu cầu tối thiểu nhưng nhiều doanh nghiệp nhỏ vẫn còn lơ là. Mọi nghiệp vụ kinh tế phát sinh đều phải có chứng từ hợp lệ, hợp lý, hợp pháp. Hãy lưu trữ khoa học, cả bản giấy và bản điện tử để dễ dàng truy xuất.
• Tuân thủ các chuẩn mực kế toán và chế độ kế toán: Áp dụng đúng chế độ kế toán phù hợp với quy mô và loại hình doanh nghiệp. Việc ghi nhận doanh thu, chi phí, khấu hao, trích lập dự phòng… phải tuân thủ nghiêm ngặt.
• Kiểm soát nội bộ chặt chẽ: Thiết lập các quy trình kiểm soát nội bộ về tài chính, mua sắm, thanh toán… để ngăn ngừa rủi ro sai sót và gian lận. Một hệ thống kiểm soát nội bộ tốt chính là “lá chắn” đầu tiên bảo vệ doanh nghiệp.

Khi được kiểm toán, thái độ hợp tác, cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực và kịp thời là rất quan trọng. Hãy coi đây là một dịp để được “khám sức khỏe” tài chính, phát hiện những điểm chưa hợp lý trong quy trình nội bộ để điều chỉnh và hoàn thiện hơn.

Xu hướng tất yếu: Kiểm toán số và trí tuệ nhân tạo (AI)

Bài toán “ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động kiểm toán” mà KTNN đang nghiên cứu và triển khai là một xu hướng tất yếu. Đối với doanh nghiệp, điều này có nghĩa gì?

• Yêu cầu cao hơn về tính minh bạch và cấu trúc dữ liệu: Các công cụ AI của KTNN có thể phân tích khối lượng dữ liệu khổng lồ để phát hiện các giao dịch bất thường, mẫu hình gian lận tiềm ẩn. Doanh nghiệp cần có hệ thống dữ liệu tài chính – kế toán được số hóa, có cấu trúc rõ ràng để có thể kết nối và đối chiếu nếu cần.
• Cơ hội để doanh nghiệp tự nâng cấp: Chính doanh nghiệp cũng có thể học hỏi và ứng dụng các công nghệ phân tích dữ liệu vào công tác kiểm soát nội bộ, giám sát hoạt động tài chính, từ đó nâng cao hiệu quả quản trị.

Việc chuyển đổi số trong quản trị tài chính không còn là lựa chọn, mà là con đường bắt buộc để doanh nghiệp tồn tại và phát triển trong kỷ nguyên mới.

Lời khuyên thực tế cho từng loại hình doanh nghiệp

Tùy vào quy mô và đặc thù, mỗi doanh nghiệp cần có cách tiếp cận phù hợp:

• Doanh nghiệp FDI: Với quy mô lớn và hoạt động xuyên biên giới, cần đặc biệt chú trọng đến việc tuân thủ song song luật Việt Nam và các chuẩn mực quốc tế. Hãy đầu tư vào bộ phận pháp chế và thuế chuyên nghiệp, thường xuyên đối chiếu các quy định mới của KTNN và Bộ Tài chính với các cam kết trong Hiệp định đầu tư.
• Doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs): Ưu tiên xây dựng nền tảng quản trị tài chính vững chắc ngay từ đầu. Đừng ngại đầu tư cho một phần mềm kế toán tốt và đào tạo nhân sự. Có thể thuê ngoài dịch vụ kế toán thuế chuyên nghiệp nếu chưa đủ năng lực nội bộ. Hãy coi chi phí này là sự đầu tư cho sự an toàn và bền vững.
• Hộ kinh doanh cá thể: Tuy quy mô nhỏ nhưng vẫn phải tuân thủ pháp luật về thuế và hóa đơn chứng từ. Hãy tập thói quen ghi chép thu chi rõ ràng, xuất hóa đơn đầy đủ cho khách hàng. Theo dõi các chính sách hỗ trợ từ nhà nước, nhưng đồng thời cũng phải nắm rõ nghĩa vụ của mình.

Trong hành trình xây dựng và phát triển doanh nghiệp, việc nắm vững “luật chơi” từ môi trường pháp lý và quản trị nhà nước là yếu tố sống còn. Những điều chỉnh từ phía Kiểm toán Nhà nước, dù là ban hành văn bản mới, tập huấn chuyên môn hay ứng dụng công nghệ, đều hướng tới một mục tiêu chung: xây dựng một nền kinh tế minh bạch, hiệu quả và công bằng. Thay vì lo lắng, các doanh nghiệp hãy chủ động trang bị kiến thức, hoàn thiện hệ thống nội bộ và xem đây như một cơ hội để khẳng định sự chuyên nghiệp và bền vững của mình. Khi mỗi doanh nghiệp đều hoạt động đúng luật, chính chúng ta đang góp phần tạo nên một môi trường kinh doanh lành mạnh, nơi thành công được xây dựng dựa trên nền tảng của sự trung thực và sáng tạo.

Để luôn cập nhật những thông tin mới nhất về chính sách tài chính, kế toán, thuế và những phân tích chuyên sâu giúp doanh nghiệp vận hành hiệu quả, bạn có thể theo dõi các kênh thông tin chính thống và uy tín. Một trong những nguồn tham khảo hữu ích là website ConsultX và trang Facebook của ConsultX, nơi thường xuyên chia sẻ các bài viết tư vấn giá trị dành cho cộng đồng doanh nghiệp.

Nguồn tham khảo chính: Cổng thông tin điện tử Kiểm toán Nhà nước (http://www.sav.gov.vn).