Kiểm toán bắt buộc và thay đổi chế độ kế toán mới 2025

Trong hành trình vận hành doanh nghiệp, có lẽ không ít lần bạn, với tư cách là chủ doanh nghiệp, kế toán trưởng hay nhà quản lý tài chính, cảm thấy băn khoăn trước những thay đổi liên tục của chính sách. Mỗi một nghị định, thông tư mới ban hành không chỉ là văn bản pháp lý, mà còn là những “luật chơi” mới, đòi hỏi chúng ta phải nhanh chóng thích ứng để vừa tuân thủ pháp luật, vừa tối ưu hóa hoạt động cho doanh nghiệp của mình. Gần đây, một loạt các quy định mới liên quan đến kiểm toán bắt buộc, chế độ kế toán, và tiêu chuẩn nhân sự kế toán đã được cập nhật, gây ra nhiều thắc mắc từ cộng đồng doanh nghiệp.

Thấu hiểu những băn khoăn đó, bài viết này sẽ cùng bạn phân tích, làm rõ một số nội dung quan trọng dựa trên các câu hỏi thực tế từ doanh nghiệp đã được cơ quan chức năng giải đáp. Chúng ta sẽ không chỉ dừng lại ở việc trả lời “có” hay “không”, mà sẽ cùng nhau mổ xẻ ngọn ngành, đưa ra góc nhìn chuyên môn và những lời khuyên thiết thực để bạn có thể chủ động hơn trong công tác quản trị tài chính – kế toán.

Kiểm toán bắt buộc cho doanh nghiệp quy mô lớn: Hiểu đúng về “điều khoản chuyển tiếp”

Một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu thời gian gần đây chính là việc mở rộng đối tượng phải kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP. Nhiều doanh nghiệp, sau khi tự đối chiếu, phát hiện mình đã đáp ứng ít nhất 2 trong 3 tiêu chí về lao động, doanh thu hoặc tổng tài sản cho năm 2024, liền rơi vào trạng thái lo lắng: “Vậy là BCTC năm 2024 của mình bắt buộc phải kiểm toán rồi sao?”

Câu trả lời chính thức từ Cục Quản lý, Giám sát kế toán, kiểm toán và chế độ kế toán (Bộ Tài chính) đã làm rõ: Doanh nghiệp có quy mô lớn sẽ thuộc đối tượng bắt buộc phải kiểm toán BCTC cho năm tài chính 2025 trở đi. Đối với BCTC năm tài chính 2024, doanh nghiệp có quy mô lớn không bắt buộc phải kiểm toán.

Đây chính là nội dung quan trọng của “điều khoản chuyển tiếp” tại khoản 2 Điều 4 Nghị định 90. Quy định này thể hiện sự linh hoạt và tạo điều kiện cho doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị. Nói một cách dễ hiểu, các tiêu chí năm 2024 được dùng để xác định đối tượng, nhưng thời điểm thực hiện kiểm toán bắt buộc lại bắt đầu từ năm 2025.

Vậy, doanh nghiệp cần làm gì ngay bây giờ?

• Bình tĩnh đánh giá lại: Hãy rà soát chính xác số liệu BCTC năm 2024 của mình xem có thực sự đạt ngưỡng hay không. Lưu ý về cách xác định “tổng doanh thu của năm” là dựa trên BCTC năm trước liền kề (năm 2024).
• Chuẩn bị cho năm 2025: Nếu năm 2024 bạn đã đạt ngưỡng, hãy xác định rằng BCTC năm 2025 (sẽ lập vào năm 2026) của bạn chắc chắn phải được kiểm toán bắt buộc. Ngay từ bây giờ, hãy bắt đầu lên kế hoạch lựa chọn công ty kiểm toán uy tín, chuẩn bị hồ sơ, số liệu sẵn sàng và dự trù kinh phí cho hoạt động này.
• Xem xét kiểm toán tự nguyện cho 2024: Mặc dù không bắt buộc, nhưng nếu doanh nghiệp có nhu cầu (ví dụ: để tăng độ tin cậy với đối tác, ngân hàng, hoặc chuẩn bị cho các kế hoạch huy động vốn), hoàn toàn có thể thực hiện kiểm toán tự nguyện cho BCTC 2024 theo quy định.
• Lưu ý cho doanh nghiệp FDI: Quy định này áp dụng chung cho mọi loại hình doanh nghiệp, bao gồm doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Nếu doanh nghiệp FDI của bạn có quy mô nhỏ, không đáp ứng đủ tiêu chí trong cả năm 2024 và 2025, thì không thuộc diện bắt buộc. Ngược lại, nếu đã đạt ngưỡng, cần tuân thủ từ năm 2025.

Việc nắm rõ thời điểm áp dụng này giúp doanh nghiệp tránh được tâm lý hoang mang không cần thiết, đồng thời có một lộ trình chuẩn bị chủ động và hiệu quả, biến “nghĩa vụ” thành một cơ hội để hoàn thiện bộ máy quản trị nội bộ.

Thông tư 99/2025/TT-BTC: Thời điểm áp dụng với năm tài chính đặc biệt

Bên cạnh kiểm toán, một “cuộc cách mạng” nữa trong lĩnh vực kế toán chính là việc Thông tư 99/2025/TT-BTC thay thế Thông tư 200/2014/TT-BTC, có hiệu lực từ 01/01/2026. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp có năm tài chính không trùng với năm dương lịch (ví dụ: 01/7 – 30/6, 01/10 – 30/9) bối rối về thời điểm áp dụng chính xác.

Câu hỏi đặt ra là: Một công ty có năm tài chính từ 01/10/2025 đến 30/09/2026, thì đến ngày 01/01/2026, họ phải chuyển sang áp dụng Thông tư 99 ngay lập tức, hay đợi đến đầu năm tài chính mới (01/10/2026)?

Nguyên tắc áp dụng theo năm tài chính

Thông tư 99 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ kế toán mới này phải được thực hiện theo nguyên tắc đồng bộ cho toàn bộ một năm tài chính. Điều này có nghĩa:

• Đối với doanh nghiệp có năm tài chính trùng năm dương lịch (01/01 – 31/12): Sẽ áp dụng Thông tư 99 cho toàn bộ năm tài chính 2026.
• Đối với doanh nghiệp có năm tài chính khác năm dương lịch: Họ sẽ không áp dụng ngắt quãng từ 01/01/2026. Thay vào đó, họ tiếp tục áp dụng Thông tư 200 cho toàn bộ năm tài chính đang diễn ra (ví dụ: năm tài chính 2025-2026 kết thúc vào 30/09/2026). Kể từ năm tài chính bắt đầu sau ngày 01/01/2026 (ví dụ: năm tài chính 2026-2027 bắt đầu từ 01/10/2026), họ mới chính thức áp dụng Thông tư 99.

Mẹo nhỏ cho kế toán: Hãy xác định ngày bắt đầu năm tài chính của bạn. Nếu ngày đó là từ 01/01/2026 trở đi, năm tài chính đó sẽ áp dụng Thông tư 99. Ngược lại, nếu năm tài chính đã bắt đầu trước 01/01/2026 (dù chỉ một ngày), bạn vẫn dùng Thông tư 200 cho đến khi kết thúc năm tài chính đó.

Áp dụng cho các quy định cụ thể, như tỷ giá giao dịch thực tế

Nguyên tắc trên cũng áp dụng cho từng quy định cụ thể trong Thông tư 99, chẳng hạn như quy định mới về tỷ giá giao dịch thực tế. Doanh nghiệp sẽ chỉ phải tuân thủ cách xác định tỷ giá mới này cho các giao dịch phát sinh trong kỳ kế toán áp dụng Thông tư 99. Việc xuất hóa đơn và kê khai thuế sẽ theo tỷ giá được quy định tại thông tư đang áp dụng cho năm tài chính đó.

Hiểu đúng nguyên tắc này giúp doanh nghiệp tránh được sự xáo trộn không cần thiết trong công tác kế toán giữa chừng năm tài chính, đảm bảo tính nhất quán và so sánh được của số liệu.

Tiêu chuẩn nhân sự kế toán trong đơn vị hành chính sự nghiệp: Bằng cấp nào là phù hợp?

Không chỉ doanh nghiệp, các đơn vị hành chính sự nghiệp cũng có những băn khoăn riêng về nhân sự. Một câu hỏi rất thực tế: “Với bằng cử nhân Tài chính – Ngân hàng, tôi có đủ tiêu chuẩn để được bổ nhiệm làm kế toán tại cơ quan hành chính cấp xã không?”

Sự mâu thuẫn dường như đến từ việc một số văn bản hướng dẫn cụ thể của địa phương có thể diễn giải chặt chẽ hơn so với quy định chung của pháp luật.

Quy định của pháp luật hiện hành

Theo Khoản 5 Điều 18 Nghị định 174/2016/NĐ-CP và Khoản 3 Điều 7 Thông tư 29/2022/TT-BTC, người có trình độ chuyên môn nghiệp vụ về kế toán bao gồm người tốt nghiệp trung cấp, cao đẳng, đại học các chuyên ngành tài chính, kế toán, kiểm toán.

Như vậy, xét theo quy định chung, bằng cử nhân ngành Tài chính – Ngân hàng hoàn toàn thuộc nhóm chuyên ngành tài chính, và do đó, đáp ứng yêu cầu về trình độ chuyên môn nghiệp vụ kế toán.

Lời khuyên thực tế cho ứng viên và nhà quản lý

• Đối với cá nhân: Nếu bạn sở hữu bằng Tài chính – Ngân hàng và mong muốn làm kế toán trong khu vực công, hãy tự tin về mặt bằng cấp. Bạn có thể căn cứ vào các văn bản pháp luật nêu trên để giải trình. Tuy nhiên, để tăng tính thuyết phục và năng lực thực tế, bạn nên tham gia các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ kế toán hành chính sự nghiệp để có chứng chỉ nghiệp vụ phù hợp.
• Đối với đơn vị tuyển dụng/bổ nhiệm: Cần căn cứ vào quy định chung của pháp luật. Việc đòi hỏi phải có bằng chuyên ngành “Kế toán” một cách cứng nhắc có thể là chưa phù hợp với tinh thần của các văn bản cấp cao hơn. Các chuyên ngành rộng như Tài chính, Kiểm toán đều cung cấp nền tảng kiến thức vững chắc về dòng tiền, báo cáo tài chính và hệ thống kiểm soát – những yếu tố cốt lõi của nghề kế toán.

Việc hiểu rõ và vận dụng đúng quy định không chỉ giúp giải tỏa thắc mắc cho cá nhân, mà còn giúp các đơn vị mở rộng nguồn tuyển dụng nhân sự chất lượng, tránh bỏ sót những ứng viên tiềm năng.

Một số vấn đề chuyên sâu khác và bí quyết tiếp cận thông tin

Ngoài những nội dung lớn kể trên, các câu hỏi từ doanh nghiệp còn chạm đến nhiều vấn đề chuyên sâu khác như hạch toán doanh thu chờ phân bổ (TK 3387) theo Thông tư 99, cách xác định tổng doanh thu cho doanh nghiệp phải lập BCTC hợp nhất, hay chế độ khen thưởng theo Nghị định 73. Mỗi vấn đề đều cần có sự nghiên cứu kỹ lưỡng dựa trên văn bản gốc và bối cảnh cụ thể của từng doanh nghiệp.

Bí quyết quan trọng nhất dành cho bạn là: Luôn tra cứu và đối chiếu với văn bản pháp luật chính thống.

• Ưu tiên số 1: Đọc kỹ văn bản gốc (Nghị định, Thông tư) từ các cổng thông tin điện tử chính phủ, Bộ Tài chính.
• Ưu tiên số 2: Theo dõi mục “Hỏi đáp” chính thức của các cơ quan như Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế. Những câu trả lời tại đây có giá trị pháp lý cao trong việc hướng dẫn thực thi.
• Ưu tiên số 3: Tham khảo ý kiến từ các chuyên gia, tổ chức tư vấn có uy tín để được giải thích, phân tích sâu hơn và áp dụng vào tình huống riêng của doanh nghiệp bạn.

Hành trình tuân thủ pháp luật tài chính – kế toán – thuế đôi khi có thể gặp chông gai, nhưng nó chính là nền tảng