Kiểm toán Nhà nước là gì? Vai trò và tác động đến doanh nghiệp

Trong hành trình xây dựng và phát triển doanh nghiệp, bên cạnh việc quản lý nội bộ, chúng ta thường nghe nhắc nhiều đến các cuộc kiểm toán độc lập từ các công ty kiểm toán tư nhân. Tuy nhiên, có một cơ quan kiểm toán khác, với sứ mệnh và quyền hạn đặc biệt, đóng vai trò như “người gác cổng” trung thực cho toàn bộ nền tài chính công của đất nước. Đó chính là Kiểm toán Nhà nước. Dù không trực tiếp kiểm toán các doanh nghiệp tư nhân thông thường, việc hiểu rõ về cơ quan này không chỉ mở mang kiến thức, mà còn giúp chúng ta – những người làm kinh doanh – thấu hiểu hơn môi trường pháp lý, sự minh bạch trong quản lý ngân sách, từ đó tạo niềm tin vững chắc vào sự vận hành của nền kinh tế.

Kiểm toán nhà nước là gì? Định nghĩa và vị thế pháp lý

Hiểu một cách đơn giản, Kiểm toán Nhà nước (State Audit) là cơ quan chuyên môn cao cấp nhất của Nhà nước, được thành lập để thực hiện chức năng “kiểm soát tài chính công”. Nhiệm vụ trọng tâm của cơ quan này là kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công, nhằm đảm bảo tính đúng đắn, hợp pháp, hiệu lực và hiệu quả.

Điều 118 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Kiểm toán Nhà nước là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”. Điều này cho thấy vị thế đặc biệt, độc lập của cơ quan này, không trực thuộc Chính phủ mà chịu trách nhiệm trước Quốc hội – cơ quan quyền lực cao nhất.

Sự độc lập này là yếu tố then chốt để Kiểm toán Nhà nước thực hiện chức năng giám sát khách quan, góp phần quan trọng vào việc chống tham nhũng, lãng phí và nâng cao tính minh bạch trong quản lý, sử dụng ngân sách và tài sản của Nhân dân.

Hành trình hình thành và phát triển của Kiểm toán nhà nước Việt Nam

Cơ quan Kiểm toán Nhà nước Việt Nam chính thức được thành lập vào ngày 11/7/1994 theo Nghị định của Chính phủ. Trong giai đoạn đầu, cơ quan này trực thuộc Chính phủ. Một bước ngoặt lớn xảy ra khi Luật Kiểm toán Nhà nước 2005 có hiệu lực từ ngày 1/1/2006, chuyển Kiểm toán Nhà nước sang trực thuộc Quốc hội. Sự thay đổi này nhấn mạnh nguyên tắc kiểm soát quyền lực, đảm bảo tính độc lập và khách quan cao hơn trong hoạt động kiểm toán ngân sách nhà nước.

Việc được “hiến định” trong Hiến pháp 2013 là một cột mốc quan trọng, khẳng định tầm vóc và vai trò không thể thiếu của Kiểm toán Nhà nước trong bộ máy nhà nước pháp quyền.

Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn theo luật định

Được quy định chi tiết trong Luật Kiểm toán Nhà nước 2015 và các văn bản sửa đổi, bổ sung, quyền hạn và nhiệm vụ của Kiểm toán Nhà nước rất rộng và mang tính quyền lực nhà nước. Dưới đây là những điểm then chốt:

• Kiểm toán báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán ngân sách của các đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước.
• Kiểm toán tuân thủ việc chấp hành pháp luật, chính sách, chế độ tài chính – kế toán.
• Kiểm toán hoạt động nhằm đánh giá tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả trong quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công.
• Yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu từ đơn vị được kiểm toán và các tổ chức, cá nhân có liên quan.
• Yêu cầu và kiến nghị đơn vị được kiểm toán khắc phục sai phạm, xử lý cá nhân, tổ chức vi phạm.
• Kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền (Quốc hội, Chính phủ…) sửa đổi, bổ sung cơ chế, chính sách, pháp luật.
• Được ủy thác hoặc thuê doanh nghiệp kiểm toán độc lập thực hiện một số cuộc kiểm toán cụ thể, nhưng vẫn chịu trách nhiệm về kết luận cuối cùng.

Một điểm doanh nghiệp cần lưu ý: Nếu doanh nghiệp của bạn tham gia vào các dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước (như các dự án ODA, dự án đầu tư công), rất có thể bạn sẽ nằm trong phạm vi kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước. Việc hiểu quyền hạn của họ giúp doanh nghiệp chủ động hợp tác và chuẩn bị hồ sơ minh bạch.

Đặc trưng cơ bản của kiểm toán nhà nước

Để phân biệt với kiểm toán độc lập (công ty tư nhân) và kiểm toán nội bộ, Kiểm toán Nhà nước có những đặc trưng riêng biệt:

Chủ thể: Kiểm toán viên nhà nước

Đây là các công chức nhà nước được bổ nhiệm vào ngạch kiểm toán. Tiêu chuẩn để trở thành Kiểm toán viên Nhà nước rất khắt khe, bao gồm:

• Phẩm chất đạo đức tốt, trung thực, khách quan.
• Bằng đại học trở lên các chuyên ngành liên quan (Kế toán, Kiểm toán, Tài chính, Luật…).
• Ít nhất 5 năm kinh nghiệm chuyên môn hoặc 3 năm làm nghiệp vụ kiểm toán tại Kiểm toán Nhà nước.
• Phải có Chứng chỉ Kiểm toán viên nhà nước.

Khách thể: Các đơn vị sử dụng tài sản, tài chính công

Phạm vi kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước rất rộng, bao trùm mọi tổ chức, cá nhân có liên quan đến nguồn lực công:

• Các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập.
• Các doanh nghiệp nhà nước, tập đoàn, tổng công ty nhà nước.
• Các dự án đầu tư công, dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước.
• Các tổ chức chính trị – xã hội được ngân sách nhà nước hỗ trợ.

Giá trị pháp lý của báo cáo kiểm toán

Kết luận, kiến nghị của Kiểm toán Nhà nước có giá trị pháp lý cao. Đơn vị được kiểm toán có trách nhiệm phải thực hiện các kiến nghị này. Báo cáo kiểm toán là căn cứ quan trọng để Quốc hội, Chính phủ, HĐND các cấp xem xét, phê chuẩn quyết toán ngân sách và ra các quyết định quản lý.

Cơ cấu tổ chức bộ máy kiểm toán nhà nước Việt Nam

Bộ máy của Kiểm toán Nhà nước được tổ chức chặt chẽ, bao gồm:

• Bộ máy điều hành và các đơn vị tham mưu: Văn phòng, các Vụ (Tổng hợp, Pháp chế, Tổ chức cán bộ…).
• Các đơn vị kiểm toán chuyên ngành: Từ chuyên ngành I đến VII, phụ trách các lĩnh vực như quốc phòng-an ninh, ngân sách bộ ngành, đầu tư công, doanh nghiệp nhà nước, ngân hàng…
• Các đơn vị kiểm toán khu vực: Gồm 13 Khu vực (từ I đến XIII) phủ sóng toàn quốc, thực hiện kiểm toán tại địa phương.
• Các đơn vị sự nghiệp: Trường Đào tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm toán, Trung tâm Tin học, Báo Kiểm toán.

Cơ cấu này đảm bảo Kiểm toán Nhà nước có thể thực hiện nhiệm vụ kiểm toán một cách toàn diện, từ trung ương đến địa phương, trên mọi lĩnh vực của nền kinh tế công.

Vai trò của tổng kiểm toán nhà nước

Đứng đầu cơ quan Kiểm toán Nhà nước là Tổng Kiểm toán Nhà nước. Kể từ khi chuyển sang trực thuộc Quốc hội, Tổng Kiểm toán Nhà nước do Quốc hội bầu theo đề cử của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, với nhiệm kỳ 5 năm (theo nhiệm kỳ Quốc hội) và không quá hai nhiệm kỳ.

Tổng Kiểm toán Nhà nước hiện nay là Ông Ngô Văn Tuấn, được Quốc hội bầu giữ chức vào tháng 10/2022, nhiệm kỳ 2021-2026. Ông chịu trách nhiệm lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện hoạt động của Kiểm toán Nhà nước và báo cáo kết quả trước Quốc hội.

Kiểm toán nhà nước và những điều doanh nghiệp cần lưu tâm

Mặc dù đối tượng chính là khu vực công, nhưng hoạt động của Kiểm toán Nhà nước vẫn có tác động gián tiếp đến môi trường kinh doanh:

• Tạo lập môi trường đầu tư minh bạch: Việc kiểm toán chặt chẽ các dự án đầu tư công giúp loại bỏ các dự án kém hiệu quả, chống thất thoát, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn cho khu vực tư nhân.
• Rủi ro khi tham gia dự án công: Nếu doanh nghiệp bạn là nhà thầu, đối tác cung cấp dịch vụ cho các dự án sử dụng vốn nhà nước, hồ sơ và giao dịch của bạn có thể được Kiểm toán Nhà nước xem xét trong cuộc kiểm toán dự án đó. Doanh nghiệp cần đảm bảo tính hợp pháp, hợp lệ của mọi hóa đơn, chứng từ và hợp đồng.
• Thúc đẩy văn hóa tuân thủ: Sự nghiêm minh của Kiểm toán Nhà nước là một thông điệp mạnh mẽ về tầm quan trọng của việc tuân thủ pháp luật, khuyến khích cộng đồng doanh nghiệp xây dựng văn hóa kinh doanh trung thực, minh bạch.

Mẹo nhỏ cho doanh nghiệp: Khi tham gia đấu thầu hoặc thực hiện hợp đồng với các đơn vị sử dụng vốn ngân sách, hãy luôn yêu cầu và lưu giữ đầy đủ các văn bản phê duyệt, quyết định chi tiêu có thẩm quyền từ phía chủ đầu tư. Điều này sẽ bảo vệ doanh nghiệp bạn nếu sau này có kiểm toán.

Trong một nền kinh tế năng động và hội nhập, sự minh bạch và kỷ luật tài chính là nền tảng cho sự phát triển bền vững. Kiểm toán Nhà nước, với vai trò giám sát tối cao của mình, chính là một mắt xích quan trọng kiến tạo nền tảng đó. Việc hiểu biết về cơ quan này không chỉ là kiến thức pháp lý, mà còn là cách để chúng ta – những chủ doanh nghiệp, nhà quản lý – thêm trân trọng và tin tưởng vào những nỗ lực cải cách, hoàn thiện hệ thống quản trị quốc gia. Hãy xem đó là một động lực để mỗi doanh nghiệp chúng ta cũng tự nâng cao tiêu chuẩn quản trị nội bộ, sống và làm việc tuân thủ pháp luật, vì sự phát triển chung của chính doanh nghiệp mình và của cả nền kinh tế.

Để luôn cập nhật những thông tin mới nhất về chính sách tài chính, kế toán, thuế và các quy định quản lý có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh, bạn có thể theo dõi các kênh thông tin chuyên môn uy tín. Một trong những nguồn tham khảo hữu ích là các bài phân tích và tư vấn từ đội ngũ chuyên gia tại ConsultX, cũng như trên fanpage của họ.

Nguồn tham khảo chính:

• Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Luật Kiểm toán Nhà nước số 81/2015/QH13 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2019.