Kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90: Hướng dẫn chi tiết

Trong hành trình phát triển của một doanh nghiệp, có lẽ không ít lần bạn cảm thấy băn khoăn trước những quy định pháp lý mới, những thay đổi về chính sách kế toán, thuế. Đặc biệt, với các doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp vừa và nhỏ hay hộ kinh doanh cá thể, việc nắm bắt thông tin chính xác và kịp thời không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là chìa khóa để vận hành an toàn, tối ưu chi phí và phát triển bền vững. Một câu hỏi nhỏ từ phía doanh nghiệp có thể mở ra cả một vấn đề lớn về cách áp dụng luật, và câu trả lời từ cơ quan chức năng chính là kim chỉ nam quan trọng.

Giải mã quy định kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP: Doanh nghiệp bạn có thuộc diện?

Gần đây, Nghị định 90/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều về kiểm toán độc lập đã nhận được sự quan tâm đặc biệt từ cộng đồng doanh nghiệp. Một trong những nội dung trọng tâm là việc mở rộng đối tượng doanh nghiệp có quy mô lớn phải kiểm toán bắt buộc báo cáo tài chính (BCTC) hàng năm. Điều này trực tiếp ảnh hưởng đến kế hoạch tài chính và chi phí hoạt động của nhiều công ty.

Theo quy định mới, doanh nghiệp khác có quy mô lớn là doanh nghiệp thỏa mãn ít nhất 02 trong 03 tiêu chí sau: (1) Có số lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm trên 200 người; (2) Tổng doanh thu năm trên 300 tỷ đồng; (3) Tổng tài sản trên 100 tỷ đồng.

Nhiều doanh nghiệp, khi xét BCTC năm 2024, nhận thấy mình đã đạt hoặc vượt các ngưỡng này. Một câu hỏi thực tế được đặt ra: “Nếu năm 2024 doanh nghiệp đã thỏa mãn điều kiện, nhưng đã được cơ quan thuế quyết toán cho năm 2023-2024, thì BCTC năm 2024 có bắt buộc phải kiểm toán không? Và nếu có, thời hạn kiểm toán được quy định ra sao?”

Đây chính là một thắc mắc rất điển hình, phản ánh sự lo lắng về tính pháp lý và chi phí phát sinh ngoài dự kiến.

Thông tin chính thức từ Bộ Tài chính: Quy định “chuyển tiếp” quan trọng

Cục Quản lý Giám sát Kế toán, Kiểm toán (Bộ Tài chính) đã có văn bản trả lời chính thức cho vấn đề này. Câu trả lời mang lại sự rõ ràng và phần nào giảm tải cho doanh nghiệp trong ngắn hạn.

Theo đó, khoản 2 Điều 4 Nghị định 90 quy định một điều khoản chuyển tiếp rất đáng chú ý:

“Các doanh nghiệp có tổng doanh thu, tổng tài sản trên báo cáo tài chính cho năm tài chính 2024, sử dụng lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân của năm 2024 nếu thỏa mãn quy định… sẽ thực hiện kiểm toán bắt buộc đối với báo cáo tài chính cho năm tài chính 2025 trở đi.”

Nói một cách dễ hiểu:

• Đối với BCTC năm tài chính 2024: Doanh nghiệp có quy mô lớn KHÔNG bắt buộc phải kiểm toán, dù đã thỏa mãn các tiêu chí. Việc đã được cơ quan thuế quyết toán không làm thay đổi điều này.
• Đối với BCTC năm tài chính 2025 trở đi: Nếu doanh nghiệp vẫn đáp ứng điều kiện, thì bắt buộc phải có BCTC đã được kiểm toán.
• Kiểm toán tự nguyện: Doanh nghiệp hoàn toàn có thể chủ động kiểm toán BCTC năm 2024 nếu có nhu cầu (ví dụ: để vay vốn ngân hàng, gọi vốn đầu tư, hoặc nâng cao uy tín).

Đây là một lưu ý vô cùng quan trọng giúp doanh nghiệp chủ động lập kế hoạch tài chính cho năm 2025. Thay vì gấp rút tìm kiếm đơn vị kiểm toán cho năm 2024, doanh nghiệp nên tập trung chuẩn bị sẵn sàng cho kỳ kiểm toán bắt buộc đầu tiên sẽ diễn ra vào năm 2026 (kiểm toán BCTC năm 2025).

Những vấn đề “nóng” khác từ diễn đàn hỏi đáp tài chính – kế toán

Cùng với câu hỏi về kiểm toán, rất nhiều vấn đề thiết thực khác được các kế toán trưởng, chủ doanh nghiệp đưa ra thảo luận. Dưới đây là một số chủ đề nổi bật, được tổng hợp và phân tích để bạn có cái nhìn tổng quan.

Áp dụng Thông tư mới: Chuyển đổi chế độ kế toán và những lưu ý “sát sườn”

Việc chuyển đổi từ Thông tư 200/2014/TT-BTC sang Thông tư 99/2025/TT-BTC (có hiệu lực từ 01/01/2026) đang tạo ra nhiều băn khoăn về mặt nghiệp vụ.

• Xử lý số dư tài khoản đặc thù: Một doanh nghiệp công ích 100% vốn nhà nước hỏi về cách xử lý số dư tài khoản 161, 461 (dùng để theo dõi kinh phí sự nghiệp) khi chuyển sang chế độ mới mà Thông tư 99 chưa đề cập. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải có phương án chuyển đổi số dư phù hợp, thường là dựa trên nguyên tắc kế toán và có thể cần sự hướng dẫn bổ sung từ cơ quan chủ quản.
• Quy định về tỷ giá: Thông tư 99 đưa ra quy định chi tiết hơn về tỷ giá giao dịch thực tế, yêu cầu chênh lệch không quá +/-1% so với tỷ giá bình quân liên ngân hàng. Doanh nghiệp có năm tài chính khác năm dương lịch (ví dụ: 01/7 – 30/6) cần lưu ý thời điểm áp dụng quy định mới này là từ ngày 01/01/2026 cho mọi giao dịch phát sinh từ thời điểm đó trở đi, bất kể năm tài chính của doanh nghiệp.

Kế toán đơn vị sự nghiệp: Phân biệt rõ tài khoản chi phí

Với các đơn vị sự nghiệp có thu (như trường học bán trú), việc hạch toán chi phí hoạt động từ nguồn kinh phí tự chủ (nguồn 13) vào tài khoản 612 hay 642 theo Thông tư 24/2024/TT-BTC là một vấn đề cần được làm rõ. Nguyên tắc then chốt là:

Tài khoản 612 chỉ áp dụng cho đơn vị không có hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ. Nếu đơn vị có hoạt động dịch vụ (như dạy bán trú), các chi phí liên quan đến hoạt động này (lương, văn phòng phẩm…) phải được hạch toán vào các tài khoản chi phí phù hợp như 641, 642.

Việc phân bổ và hạch toán đúng không chỉ đảm bảo tính tuân thủ mà còn phản ánh chính xác hiệu quả từng hoạt động của đơn vị.

Thành lập doanh nghiệp kiểm toán: Những rào cản đầu tiên

Câu hỏi về thủ tục thành lập doanh nghiệp kiểm toán mới cho thấy sự phức tạp trong ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Vấn đề ký quỹ là then chốt: Các thành viên sáng lập phải ký quỹ một khoản tiền bằng đúng phần vốn góp bằng tiền của họ tại ngân hàng. Khoản tiền này chỉ được giải tỏa sau khi doanh nghiệp được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện. Đây là một quy định nhằm đảm bảo năng lực tài chính và tính nghiêm túc của các công ty gia nhập thị trường dịch vụ kiểm toán.

Bài toán dự phòng tiền lương: Góc nhìn giữa thuế và kế toán

Một tình huống rất thực tế: Doanh nghiệp có khoản tiền lương phải trả còn dư sang đầu năm sau (đến 31/3). Để được gia hạn thời gian chi trả đến 30/6, doanh nghiệp muốn trích lập dự phòng tiền lương theo quy định tại Thông tư 78/2014/TT-BTC (về thuế TNDN). Tuy nhiên, dưới góc độ chuẩn mực kế toán (VAS 18), khoản dự phòng này có thể không đủ điều kiện ghi nhận vì khó có một ước tính đáng tin cậy. Điều này tạo ra sự khác biệt giữa số thuế phải nộp (theo luật thuế) và chi phí được ghi nhận trên BCTC (theo chuẩn mực kế toán). Doanh nghiệp cần lưu ý sự khác biệt này và có sổ sách theo dõi riêng cho các khoản chênh lệch.

Lời khuyên từ chuyên gia: Đứng vững trước những thay đổi

Trước một rừng quy định luôn được cập nhật, điều doanh nghiệp cần không chỉ là thông tin, mà là một chiến lược tiếp cận thông minh.

• Luôn cập nhật: Đừng để bị động. Hãy coi việc theo dõi các văn bản mới (luật, nghị định, thông tư) là một phần công việc thường xuyên. Các cổng thông tin chính thức của Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế là nguồn tin cậy nhất.
• Hiểu rõ bản chất, đừng chỉ áp dụng máy móc: Mỗi quy định đều có mục đích và bối cảnh riêng. Trước khi áp dụng, hãy tự đặt câu hỏi: “Quy định này nhắm đến đối tượng nào? Bản chất nghiệp vụ của mình là gì?”. Việc hiểu rõ sẽ giúp bạn tránh sai sót và tìm được cách vận dụng phù hợp nhất.
• Chuẩn bị từ sớm: Với các quy định có lộ trình áp dụng (như kiểm toán bắt buộc từ năm 2025), hãy lập kế hoạch ngay từ bây giờ. Tìm hiểu về quy trình kiểm toán, lựa chọn đơn vị kiểm toán uy tín, và chuẩn bị hệ thống chứng từ, sổ sách minh bạch sẽ giúp bạn chủ động và tiết kiệm chi phí.
• Tham vấn chuyên môn khi cần: Đối với những vấn đề phức tạp, đừng ngần ngại tìm kiếm ý kiến từ các chuyên gia kế toán, thuế có kinh nghiệm. Một góc nhìn chuyên sâu có thể giúp bạn tránh được những rủi ro không đáng có và tối ưu hóa các nghĩa vụ tài chính.

Tuân thủ pháp luật không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là nền tảng cho sự tin cậy và phát triển lâu dài. Một doanh nghiệp minh bạch về tài chính sẽ luôn có lợi thế trong mắt đối tác, ngân hàng và nhà đầu tư.

Hành trình kinh doanh chưa bao giờ là dễ dàng, đặc biệt trong một môi trường pháp lý không ngừng hoàn thiện. Nhưng chính những thay đổi này lại là cơ hội để các doanh nghiệp chuyên nghiệp hóa bộ máy, nâng cao năng lực quản trị và xây dựng một nền tảng vững chắc cho tương lai. Mỗi câu hỏi được giải đáp, mỗi quy định được làm rõ, là một bước đệm giúp bạn đi đúng hướng và tự tin hơn.

Hy vọng những thông tin và phân tích trên đây đã phần nào giúp bạn làm sáng tỏ những băn khoăn của mình. Hãy luôn giữ tinh thần chủ động học hỏi và xây dựng một hệ thống quản lý tài chính – kế toán minh bạch, vì đó chính là sức khỏe và sức bền của doanh nghiệp bạn.

Để không bỏ lỡ những thông tin mới nhất, các giải đáp chính thống từ cơ quan quản lý và những chia sẻ kinh nghiệm thực tế, bạn có thể tham khảo thêm tại website và các kênh mạng xã hội của ConsultX. Chúc doanh nghiệp của bạn luôn phát triển ổn định và bền vững!

Nguồn tham khảo chính

• Nghị định số 90/2025/NĐ-CP ngày 14/4/2025 của Chính phủ.
• Thông tư số 99/2025/TT-BTC ngày … của Bộ Tài chính.