Kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90: Hướng dẫn chi tiết cho doanh nghiệp

Trong hành trình xây dựng và phát triển doanh nghiệp, có lẽ không ít lần bạn cảm thấy bối rối trước những thay đổi liên tục của các quy định về tài chính, kế toán và thuế. Mỗi một thông tư mới, nghị định mới ra đời không chỉ là văn bản pháp lý, mà còn là những cột mốc quan trọng định hình cách vận hành, chiến lược tài chính và cả tương lai của doanh nghiệp. Đặc biệt, với các doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp vừa và nhỏ hay hộ kinh doanh cá thể, việc nắm bắt kịp thời và chính xác những thay đổi này chính là chìa khóa để vừa tuân thủ pháp luật, vừa tối ưu hóa hiệu quả hoạt động.

Kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP: Hiểu đúng để thực hiện đúng

Gần đây, một trong những vấn đề được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm hàng đầu chính là quy định về kiểm toán bắt buộc đối với doanh nghiệp có quy mô lớn theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP. Rất nhiều doanh nghiệp, sau khi tự đối chiếu, phát hiện mình đã đáp ứng các tiêu chí về quy mô (lao động tham gia BHXH bình quân trên 200 người, tổng doanh thu trên 300 tỷ đồng, hoặc tổng tài sản trên 100 tỷ đồng) dựa trên Báo cáo tài chính (BCTC) năm 2024. Điều này dẫn đến câu hỏi lớn: “Vậy BCTC năm 2024 của chúng tôi có bắt buộc phải kiểm toán không?”.

Câu trả lời chính thức từ Cục Quản lý, Giám sát kế toán, kiểm toán và dịch vụ định giá (Cục QLKT) – Bộ Tài chính đã rất rõ ràng: Doanh nghiệp có quy mô lớn sẽ thực hiện kiểm toán bắt buộc đối với BCTC cho năm tài chính 2025 trở đi. Đối với BCTC năm 2024, doanh nghiệp không bắt buộc phải kiểm toán.

Quy định này được nêu tại khoản 2 Điều 4 Nghị định 90, với điều khoản chuyển tiếp rõ ràng. Điều này cho thấy sự linh hoạt và tạo điều kiện của Nhà nước, giúp doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị kỹ lưỡng cho kỳ kiểm toán bắt buộc đầu tiên. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp có nhu cầu tự nguyện kiểm toán BCTC 2024 (ví dụ để nâng cao uy tín, thu hút đầu tư, hay đánh giá nội bộ), hoàn toàn có thể thực hiện theo quy định về kiểm toán tự nguyện.

Lời khuyên hành động cho doanh nghiệp

• Bước 1 – Tự đánh giá: Ngay từ bây giờ, hãy rà soát lại số liệu năm 2024 và dự báo cho năm 2025 của bạn dựa trên 3 tiêu chí: lao động, doanh thu, tài sản. Nếu thỏa mãn ít nhất 2 tiêu chí, bạn đã thuộc diện bắt buộc kiểm toán cho BCTC 2025.
• Bước 2 – Lên kế hoạch: Chủ động lên kế hoạch và dự trù kinh phí cho hoạt động kiểm toán BCTC năm 2025. Việc chuẩn bị sớm sẽ giúp quá trình diễn ra suôn sẻ, tiết kiệm thời gian và chi phí.
• Bước 3 – Lựa chọn đối tác: Tìm hiểu và lựa chọn một doanh nghiệp kiểm toán chuyên nghiệp, uy tín. Một đơn vị kiểm toán tốt không chỉ đưa ra ý kiến đúng chuẩn mực mà còn có thể tư vấn những điểm cần cải thiện trong công tác kế toán – tài chính của doanh nghiệp.

Những vướng mắc kế toán – thuế “nóng” khác và giải pháp thực tế

Bên cạnh vấn đề kiểm toán, nội dung gốc còn phản ánh rất nhiều thắc mắc thiết thực khác mà doanh nghiệp đang gặp phải. Dưới đây là phân tích và gợi ý xử lý cho một số tình huống điển hình:

1. Chuyển đổi chế độ kế toán: Xử lý số dư tài khoản 161, 461 khi áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC

Đây là băn khoăn chung của nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp công ích, khi chuyển từ Thông tư 200/2014 sang Thông tư 99/2025. Nguyên tắc cốt lõi là đảm bảo tính liên tục và trung thực của số liệu.

• Giải pháp: Doanh nghiệp cần lập “Bảng đối chiếu số dư đầu kỳ” giữa hai chế độ. Các số dư của tài khoản 161 (Chi sự nghiệp) và 461 (Nguồn kinh phí sự nghiệp) theo TT200 cần được chuyển đổi, phân loại lại cho phù hợp với hệ thống tài khoản mới theo TT99. Ví dụ, có thể chuyển sang các tài khoản phản ánh nguồn vốn kinh doanh, quỹ đầu tư phát triển, hoặc các khoản phải trả, phải thu phù hợp với bản chất thực tế của khoản mục. Lưu ý: Nên có biên bản làm việc nội bộ và tham vấn ý kiến chuyên môn để đảm bảo tính chính xác.

2. Hạch toán chi phí tại đơn vị sự nghiệp có thu: TK 612 hay TK 642?

Với đơn vị sự nghiệp công lập (như trường học) vừa được ngân sách cấp kinh phí hoạt động (giao tự chủ), vừa có hoạt động thu phí, việc hạch toán cần phân biệt rõ nguồn chi.

• Nguyên tắc “đi đôi với nguồn”:
  • Chi phí phát sinh từ nguồn kinh phí được giao tự chủ (TK 00822) nên hạch toán vào Tài khoản 612 – Chi hoạt động theo Thông tư 24/2024/TT-BTC.
  • Chi phí phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ (như hoạt động bán trú) phải hạch toán vào các tài khoản chi phí phù hợp như TK 641, 642, 154….
• Mẹo nhỏ: Hãy mở sổ chi tiết theo dõi riêng biệt cho từng nguồn kinh phí và hoạt động. Điều này không chỉ giúp hạch toán chính xác mà còn thuận tiện cho việc báo cáo, quyết toán sau này.

3. Trích lập dự phòng tiền lương: Quy định thuế và chuẩn mực kế toán

Câu hỏi này cho thấy sự khác biệt tinh tế giữa quy định về thuế (Thông tư 78) và chuẩn mực kế toán (VAS 18 về Dự phòng).

Điều quan trọng cần hiểu: Quỹ dự phòng tiền lương theo Thông tư 78 là một chính sách thuế, cho phép doanh nghiệp được tính trừ một khoản chi phí hợp lý (tối đa 17%) khi xác định thu nhập chịu thuế, mặc dù khoản tiền lương này thực tế chưa chi. Trong khi đó, Dự phòng phải trả theo chuẩn mực kế toán phải đáp ứng các điều kiện chặt chẽ về nghĩa vụ hiện tại và ước tính đáng tin cậy.

• Cách xử lý: Trong kế toán, khoản trích lập dự phòng tiền lương này thường được hạch toán vào tài khoản 352 – Dự phòng phải trả (mở chi tiết). Khi thực chi tiền lương năm sau từ quỹ này, sẽ hạch toán giảm TK 352. Sự khác biệt (nếu có) giữa số trích và số thực chi sẽ được xử lý điều chỉnh vào chi phí của năm sau khi quyết toán thuế.

Hạch toán mẫu (tham khảo):- Khi trích lập: Nợ TK 642 / Có TK 352 (chi tiết DP tiền lương).- Khi chi lương từ quỹ DP: Nợ TK 352 / Có TK 334, 338.

Hành trang kiến thức để đồng hành cùng quy định mới

Những thay đổi về chính sách, dù đôi khi khiến chúng ta bận rộn hơn, thực chất là những bước đi cần thiết để hoàn thiện môi trường kinh doanh, nâng cao tính minh bạch và lành mạnh cho nền kinh tế. Là một doanh nghiệp, việc chủ động trang bị kiến thức không chỉ giúp bạn tuân thủ pháp luật một cách tự tin, mà còn mở ra cơ hội tối ưu hóa tài chính, quản trị rủi ro và xây dựng niềm tin vững chắc với đối tác, nhà đầu tư.

Hãy xem mỗi thông tư, nghị định mới như một “bản cập nhật” quan trọng cho “hệ điều hành” doanh nghiệp của bạn. Việc “cài đặt” kịp thời và chính xác sẽ giúp “hệ thống” vận hành trơn tru, hiệu quả và an toàn hơn. Đừng ngần ngại dành thời gian nghiên cứu, tham gia các buổi tập huấn, hoặc tìm kiếm tư vấn từ các chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn. Sự đầu tư cho tri thức pháp lý và tài chính hôm nay chính là nền tảng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp bạn trong tương lai.

Chúc bạn và doanh nghiệp luôn vững vàng, thích ứng nhanh và thành công trên hành trình của mình. Hãy luôn nhớ rằng, tuân thủ pháp luật một cách thông minh chính là một lợi thế cạnh tranh bền vững.

Bạn có thể theo dõi các thông tin mới nhất và các tư vấn giá trị về tài chính, kế toán, thuế tại website ConsultX và Facebook ConsultX.

Nguồn tham khảo chính

• Nghị định số 90/2025/NĐ-CP ngày 14/4/2025 sửa đổi, bổ sung Nghị định 17/2012/NĐ-CP.
• Thông tư số 99/2025/TT-BTC ngày … hướng dẫn Chế độ kế toán Doanh nghiệp.
• Thông tư số 24/2024/TT-BTC ngày … hướng dẫn Chế độ kế toán Hành chính sự nghiệp.
• Thông tư số 78/2014/TT-BTC ngày 18/6/2014 hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế.
• Các công văn hướng dẫn, giải đáp của Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế.