Kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90: Hướng dẫn chi tiết

Trong hành trình vận hành doanh nghiệp, từ một hộ kinh doanh cá thể cho đến các công ty FDI quy mô lớn, có lẽ ai cũng đã từng trải qua cảm giác “bối rối” trước những thay đổi liên tục của chính sách tài chính, kế toán, thuế. Mỗi một văn bản mới ban hành không chỉ là quy định, mà còn là những cơ hội và thách thức mới, đòi hỏi người lãnh đạo và bộ phận chuyên môn phải nhanh nhạy nắm bắt. Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế nhiều biến động, việc hiểu rõ và tuân thủ đúng luật không chỉ giúp doanh nghiệp an toàn pháp lý, mà còn là nền tảng vững chắc để tối ưu chi phí và phát triển bền vững.

Kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90/2025: Hiểu đúng để thực hiện đúng

Một trong những vấn đề “nóng” được nhiều doanh nghiệp quan tâm thời gian gần đây chính là quy định về kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP. Nhiều doanh nghiệp, sau khi tự đối chiếu, phát hiện mình đã đáp ứng các tiêu chí về quy mô lớn (lao động, doanh thu, tài sản) trên Báo cáo tài chính (BCTC) năm 2024, liền rơi vào tâm trạng lo lắng: Liệu mình có bị phạt vì chưa kiểm toán BCTC 2024 không?

Theo ý kiến chính thức từ Cục Quản lý, Giám sát kế toán, kiểm toán và dịch vụ định giá (Cục QLKT) thuộc Bộ Tài chính, có một điều khoản chuyển tiếp rất quan trọng mà doanh nghiệp cần nắm vững.

Cụ thể, khoản 2 Điều 4 Nghị định 90 quy định: Các doanh nghiệp nếu thỏa mãn điều kiện về quy mô lớn dựa trên số liệu năm 2024, thì sẽ bắt đầu thực hiện kiểm toán bắt buộc đối với BCTC cho năm tài chính 2025 trở đi. Điều này có nghĩa là:

• BCTC năm 2024 của bạn KHÔNG bắt buộc phải kiểm toán, ngay cả khi bạn đã đủ điều kiện.
• Nghĩa vụ kiểm toán bắt buộc chính thức áp dụng từ kỳ kế toán năm 2025.
• Doanh nghiệp hoàn toàn có thể tự nguyện kiểm toán BCTC 2024 nếu có nhu cầu (ví dụ: để vay vốn ngân hàng, gọi vốn đầu tư, hoặc nâng cao uy tín).

Thông tin này giống như một “làn gió mát” giúp nhiều doanh nghiệp thở phào nhẹ nhõm, có thêm thời gian để chuẩn bị kỹ lưỡng cho kỳ kiểm toán đầu tiên. Hãy tận dụng khoảng thời gian này để rà soát lại hệ thống kế toán, hoàn thiện chứng từ, sẵn sàng cho một quy trình kiểm toán chuyên nghiệp vào cuối năm 2025.

Những vướng mắc “kinh điển” trong hạch toán kế toán

Bên cạnh các vấn đề về kiểm toán, công tác hạch toán kế toán hàng ngày luôn tiềm ẩn những câu hỏi cần lời giải đáp chính xác. Dưới đây là một số tình huống điển hình được nhiều kế toán viên và chủ doanh nghiệp quan tâm.

Xử lý số dư tài khoản 161, 461 khi chuyển sang Thông tư 99/2025

Với sự ra đời của Thông tư 99/2025/TT-BTC thay thế Thông tư 200, nhiều doanh nghiệp công ích, đơn vị sử dụng vốn nhà nước băn khoăn về cách xử lý số dư các tài khoản đặc thù như 161 (Chi sự nghiệp) và 461 (Nguồn kinh phí sự nghiệp). Hiện tại, Thông tư 99 chưa có hướng dẫn cụ thể cho việc chuyển đổi này.

Lời khuyên từ chuyên gia: Trong trường hợp này, nguyên tắc “tiếp tục ghi nhận” thường được áp dụng. Doanh nghiệp nên:

• Giữ nguyên số dư các tài khoản này trên sổ sách kế toán khi mở sổ theo chế độ mới.
• Lập một bảng theo dõi chi tiết và giải trình rõ ràng trong Thuyết minh BCTC.
• Theo dõi sát sao các văn bản hướng dẫn bổ sung hoặc công văn giải đáp chính thức từ Bộ Tài chính trong thời gian tới để điều chỉnh kịp thời.

Hạch toán tài sản từ nguồn NSNN và Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp

Việc hạch toán tài sản hình thành từ nhiều nguồn khác nhau luôn đòi hỏi sự cẩn trọng. Với tài sản từ nguồn Ngân sách nhà nước (NSNN), bạn cần ghi nhận sự tăng lên của nguồn kinh phí (TK 511, 4212). Khi trích khấu hao, chi phí khấu hao sẽ làm giảm giá trị còn lại của tài sản đó trên nguồn kinh phí đã hình thành (TK 4212).

Đối với tài sản mua từ Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp (PTHĐSN), bản chất là bạn đã sử dụng một quỹ nội bộ (TK 4311). Khi mua, ngoài bút toán ghi nhận tài sản (Nợ 211/Có 112), bạn cần ghi nhận việc chuyển đổi từ quỹ sang nguồn hình thành TSCĐ (Nợ 4311/Có 4212). Việc trích khấu hao sau đó sẽ làm giảm dần giá trị này (Nợ 4212/Có 4311).

Một mẹo nhỏ để tránh nhầm lẫn: Hãy luôn đặt câu hỏi “Nguồn gốc hình thành tài sản này là gì?” và “Giá trị của tài sản này được phản ánh ở đâu trên Bảng cân đối kế toán?”. Câu trả lời sẽ dẫn bạn đến các tài khoản phù hợp.

Trích lập dự phòng tiền lương: Điều kiện và cách hạch toán

Quy định về trích lập dự phòng tiền lương tại Thông tư 78/2014/TT-BTC (được sửa đổi, bổ sung) cho phép doanh nghiệp kéo dài thời gian chi trả tiền lương của năm trước sang năm sau mà vẫn được tính vào chi phí hợp lý. Tuy nhiên, điều kiện khá chặt chẽ:

• Mức trích tối đa 17% của quỹ lương thực hiện (đã chi) năm quyết toán.
• Doanh nghiệp không bị lỗ sau khi trích lập.
• Phải sử dụng hết trong vòng 6 tháng đầu năm sau, nếu không phải hoàn nhập.

Về mặt hạch toán kế toán, khoản dự phòng tiền lương này được ghi nhận vào thời điểm cuối năm tài chính:

Nợ TK 642 – Chi phí quản lý doanh nghiệp (hoặc TK 622, 627 phù hợp)Có TK 3521 – Dự phòng phải trả (ghi nhận khoản dự phòng tiền lương)

Khi thực chi tiền lương trong năm sau, bạn sẽ ghi: Nợ TK 3521 / Có TK 334. Việc này đảm bảo chi phí tiền lương được ghi nhận đúng kỳ và tuân thủ cả chuẩn mực kế toán lẫn quy định thuế.

Làm chủ sự thay đổi: Lộ trình cho doanh nghiệp vừa và nhỏ

Đứng trước một “rừng” quy định mới như Thông tư 24/2024 (cho đơn vị hành chính sự nghiệp), Thông tư 99/2025 (cho doanh nghiệp), Nghị định 90/2025, doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) và hộ kinh doanh cần có một lộ trình tiếp cận khoa học.

Bước 1: Xác định đối tượng áp dụng

Điều đầu tiên và quan trọng nhất là phải xác định chính xác mình thuộc đối tượng áp dụng văn bản nào. Một trường tiểu học có thu hoạt động bán trú sẽ áp dụng Thông tư 24, nhưng cần phân biệt rõ khoản chi nào dùng TK 612 (cho hoạt động được giao tự chủ) và khoản chi nào dùng TK 642 (cho hoạt động sản xuất, dịch vụ). Sự nhầm lẫn ở đây sẽ dẫn đến sai sót trong báo cáo.

Bước 2: Đào tạo và cập nhật kiến thức

Đầu tư cho bộ phận kế toán là đầu tư cho sự an toàn của doanh nghiệp. Hãy tổ chức các buổi đào tạo nội bộ, tham dự các hội thảo chuyên đề hoặc mời chuyên gia tư vấn để cùng nhau phân tích, thảo luận về những điểm mới, điểm khó.

Bước 3: Rà soát và điều chỉnh hệ thống

Áp dụng ngay những thay đổi vào quy trình làm việc hiện tại:

• Cập nhật danh mục hệ thống tài khoản kế toán theo quy định mới.
• Điều chỉnh mẫu biểu báo cáo nội bộ và báo cáo tài chính.
• Thiết lập các quy tắc xác định tỷ giá theo Thông tư 99 (nếu có giao dịch ngoại tệ), đảm bảo chênh lệch trong phạm vi cho phép (+/-1%).

Bước 4: Tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần

Đừng ngần ngại tìm kiếm ý kiến từ các chuyên gia, các công ty tư vấn có uy tín khi gặp vấn đề phức tạp như hợp nhất báo cáo sau sáp nhập, xử lý số dư chuyển đổi chế độ kế toán, hay chuẩn bị hồ sơ kiểm toán lần đầu. Một góc nhìn chuyên sâu có thể giúp bạn tiết kiệm rất nhiều thời gian và tránh được các rủi ro không đáng có.

Tuân thủ pháp luật không phải là gánh nặng, mà là “la bàn” định hướng cho sự phát triển bền vững và chuyên nghiệp của doanh nghiệp. Mỗi quy định mới ra đời đều hướng tới mục tiêu minh bạch hóa thông tin, nâng cao chất lượng quản trị và tạo lập môi trường kinh doanh công bằng.

Hành trình kinh doanh chưa bao giờ là dễ dàng, đặc biệt trong một môi trường pháp lý năng động và hoàn thiện không ngừng như Việt Nam. Những thắc mắc về kiểm toán bắt buộc, cách hạch toán tài sản, hay xử lý chuyển đổi chế độ kế toán… đều là những bước đi cần thiết trên con đường trưởng thành của mỗi doanh nghiệp. Điều quan trọng nhất không phải là không mắc sai sót, mà là chủ động tìm hiểu, cập nhật và có tinh thần sẵn sàng điều chỉnh để phù hợp.

Hy vọng rằng, qua những chia sẻ và phân tích trên, bạn đã có thêm góc nhìn rõ ràng và tự tin hơn để cùng doanh nghiệp của mình vượt qua các thử thách pháp lý, tập trung nguồn lực cho hoạt động kinh doanh cốt lõi. Hãy xem việc nắm vững chính sách như một lợi thế cạnh tranh – bởi một doanh nghiệp vận hành minh bạch, đúng luật luôn nhận được sự tin tưởng từ đối tác, nhà đầu tư và cơ quan quản lý.

Để không bỏ lỡ những thông tin mới nhất, hướng dẫn chi tiết và các tư vấn giá trị khác, bạn có thể theo dõi thêm tại website ConsultX và trang Facebook của ConsultX. Chúc bạn và doanh nghiệp luôn thành công và vững bước!

Nguồn tham khảo chính

• Nghị định 90/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 17/2012/NĐ-CP về kiểm toán độc lập.
• Thông tư 99/2025/TT-BTC hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp (thay thế Thông tư 200/2014/TT-BTC).
• Thông tư 24/2024/TT-BTC hướng dẫn Chế độ kế toán hành chính sự nghiệp.
• Công văn số 1010/BTC-QLKT ngày 23/01/2025 về hướng dẫn công tác kế toán khi sắp xếp, tinh gọn bộ máy.
• Các ý kiến trả l