Ứng dụng AI trong kiểm toán: Bài học từ EY cho doanh nghiệp

Bạn có bao giờ tự hỏi, trong một thế giới mà dữ liệu tăng lên theo cấp số nhân và các quy định ngày càng phức tạp, làm thế nào để doanh nghiệp của mình có thể đảm bảo tính minh bạch, chính xác tuyệt đối trong báo cáo tài chính? Câu trả lời không chỉ nằm ở kinh nghiệm của một kế toán trưởng hay một kiểm toán viên dày dạn, mà ngày càng phụ thuộc vào một “đối tác” mạnh mẽ: Trí tuệ nhân tạo (AI). Xu hướng này không chỉ là câu chuyện của các tập đoàn đa quốc gia khổng lồ. Ngay cả các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), hộ kinh doanh cá thể hay các công ty FDI tại Việt Nam cũng đang đứng trước cơ hội và thách thức để nâng tầm công tác kế toán, kiểm soát nội bộ và sẵn sàng cho các cuộc kiểm toán minh bạch, hiệu quả hơn.

Hãy cùng khám phá hành trình ứng dụng AI trong kiểm toán của một ông lớn toàn cầu như EY, từ đó rút ra những bài học thực tiễn và gợi ý quý giá cho chính doanh nghiệp của bạn.

Cuộc cách mạng thầm lặng: Từ kiểm toán truyền thống đến kiểm toán thông minh

Trong nhiều thập kỷ, hình ảnh về một cuộc kiểm toán thường gắn liền với những chồng hồ sơ giấy tờ cao ngất, những bảng tính Excel chằng chịt công thức và hàng giờ đồng hồ đối chiếu thủ công. Công việc này đòi hỏi sự tỉ mỉ cao độ nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro về sai sót do con người và hạn chế về phạm vi kiểm tra. Khi khối lượng giao dịch ngày càng lớn, tốc độ kinh doanh ngày càng nhanh, mô hình truyền thống bắt đầu bộc lộ những điểm yếu.

AI, với khả năng xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ, nhận diện mẫu (pattern) phức tạp và học hỏi liên tục, đã mở ra một chương mới. Nó không thay thế con người, mà trở thành “trợ lý siêu năng lực”, giúp kế toán viên và kiểm toán viên tập trung vào phân tích, đánh giá rủi ro và đưa ra những phán quyết mang tính chuyên môn sâu sắc – những việc mà máy móc không thể làm thay.

Ứng dụng AI trong kiểm toán không phải là việc thay thế đôi mắt và bộ óc của con người, mà là trang bị cho họ một kính viễn vọng và một siêu máy tính, để họ nhìn xa hơn, thấy rõ hơn và đưa ra quyết định sáng suốt hơn.

Bài học từ hành trình tỷ đô của EY: Chiến lược đầu tư bài bản

Để hiện thực hóa tầm nhìn về kiểm toán thế hệ mới, EY đã có những bước đi chiến lược rất đáng học hỏi. Ngay từ năm 2021-2022, họ công bố kế hoạch đầu tư 2.5 tỷ USD, trong đó dành riêng hơn 1 tỷ USD trong 4 năm để xây dựng một nền tảng kiểm toán tích hợp AI thế hệ mới. Điều này cho thấy tầm quan trọng mang tính sống còn của AI trong tương lai ngành dịch vụ chuyên nghiệp.

Khoản đầu tư khổng lồ này được dùng để hợp nhất và nâng cấp các nền tảng công nghệ cốt lõi:

• EY Canvas: Nền tảng kiểm toán dựa trên đám mây, kết nối hơn 350,000 khách hàng với 120,000 nhân viên EY.
• EY Helix: Công cụ phân tích dữ liệu, xử lý hơn 680 tỷ dòng dữ liệu tài chính mỗi năm.
• EY Atlas: Kho kiến thức toàn cầu về chuẩn mực kế toán, kiểm toán và các diễn giải chuyên sâu.

Việc xây dựng một “bệ phóng” công nghệ vững chắc trước khi đưa AI vào vận hành là bài học then chốt. Doanh nghiệp không thể chạy AI hiệu quả trên một hệ thống dữ liệu rời rạc, manh mún.

Gợi ý cho doanh nghiệp SMEs & Hộ kinh doanh:

• Bắt đầu từ việc chuẩn hóa dữ liệu: Hãy đảm bảo dữ liệu kế toán của bạn được nhập liệu nhất quán, đúng định dạng trên một phần mềm kế toán chuyên nghiệp. Đây là “nguyên liệu thô” cho bất kỳ giải pháp AI nào trong tương lai.
• Ưu tiên phần mềm kế toán đám mây: Các giải pháp kế toán đám mây (cloud-based) không chỉ giúp bạn làm việc linh hoạt mà còn dễ dàng tích hợp với các công cụ phân tích và AI sau này hơn so với phần mềm cài đặt cục bộ.
• Xem xét ngân sách cho công nghệ: Dù quy mô nhỏ, hãy dành một phần ngân sách hàng năm cho việc nâng cấp công nghệ số. Đây là khoản đầu tư cho sự minh bạch, hiệu quả và khả năng phát triển bền vững.

AI trong hành động: Những công cụ biến kiểm toán thành trải nghiệm cá nhân hóa

Từ nền tảng vững chắc, EY đã cho ra mắt hàng loạt công cụ AI thiết thực, giúp biến quy trình kiểm toán từ một “nghĩa vụ” thành một “trải nghiệm” hợp tác, minh bạch và mang lại nhiều giá trị hơn. Một số công cụ tiêu biểu có thể khiến bất kỳ nhà quản lý tài chính nào cũng phải trầm trồ:

1. EYQ Assurance Knowledge: “Trợ lý ảo” thông thái của kiểm toán viên

Hãy tưởng tượng một kiểm toán viên đang vướng mắc một vấn đề kế toán phức tạp liên quan đến chuẩn mực IFRS mới. Thay vì lục tìm trong hàng nghìn trang tài liệu, họ chỉ cần hỏi trực tiếp một “trợ lý” ngay trên nền tảng làm việc. EYQ Assurance Knowledge chính là trợ lý như vậy. Nó sử dụng AI tạo sinh (Generative AI) để hiểu câu hỏi bằng ngôn ngữ tự nhiên, truy xuất ngay thông tin chính xác từ kho kiến thức EY Atlas và cung cấp câu trả lời kèm theo tài liệu tham khảo gốc.

• Lợi ích: Giảm thời gian tra cứu từ hàng giờ xuống vài phút, nâng cao độ chính xác và tính nhất quán trong đánh giá trên toàn cầu.

2. EY Intelligent Checklists: Tự động hóa việc rà soát báo cáo

Việc rà soát các checklist (danh sách kiểm tra) công bố thông tin trong báo cáo tài chính và báo cáo phát triển bền vững là công việc tốn nhiều công sức và dễ sai sót. Công cụ này sử dụng AI để:

• Tự động đề xuất câu trả lời dựa trên ngữ cảnh của báo cáo.
• Cho phép tái sử dụng checklist từ kỳ kiểm toán trước, tiết kiệm thời gian tạo mới.
• Tạo một phiên bản checklist duy nhất, cập nhật real-time với nhận xét của mọi thành viên, tăng tính minh bạch và hợp tác.

3. EY Financial Statement Tie Out: “Siêu năng lực” đối chiếu đa ngôn ngữ

Đối chiếu số liệu giữa các phần trong báo cáo tài chính, giữa năm nay và năm trước, thậm chí phát hiện sai lệch trong phần thuyết minh là thách thức lớn, đặc biệt với các công ty FDI có báo cáo song ngữ. Công cụ này có thể:

• Tự động hóa quy trình đối chiếu, hỗ trợ đa ngôn ngữ (Anh, Pháp, Đức, Nhật…).
• Phát hiện các bất thường và ưu tiên khu vực cần kiểm tra thủ công.
• Cho phép nhiều người cùng làm việc trên một file báo cáo duy nhất, tích hợp nhận xét trực tiếp.

Các công cụ này minh chứng rằng AI không làm mất đi tính “con người” trong kiểm toán, mà ngược lại, nó giải phóng con người khỏi những công việc lặp đi lặp lại, máy móc, để họ dành thời gian cho những phân tích mang tính chất phán đoán nghề nghiệp cao, đối thoại sâu với khách hàng và đưa ra những insight giá trị.

Kinh nghiệm đúc kết: Lộ trình ứng dụng AI cho doanh nghiệp Việt

Từ câu chuyện của EY, chúng ta có thể rút ra một lộ trình thực tế và khả thi cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, hộ kinh doanh tại Việt Nam muốn bắt đầu hành trình chuyển đổi số trong lĩnh vực kế toán – kiểm toán.

Bước 1: Xây dựng chiến lược AI rõ ràng, bắt đầu từ những vấn đề cụ thể

Đừng ôm đồm. Hãy xác định 1-2 “nỗi đau” lớn nhất trong công tác kế toán-tài chính của bạn:

• Mất quá nhiều thời gian để đối chiếu số liệu cuối tháng/cuối năm?
• Lo ngại về sai sót trong hóa đơn, chứng từ?
• Khó khăn trong việc dự báo dòng tiền?
• Vật vã với việc lập báo cáo thuế và báo cáo tài chính?

Hãy ưu tiên ứng dụng AI để giải quyết những vấn đề đó trước. Ví dụ, có thể bắt đầu với các phần mềm kế toán có tích hợp AI để tự động nhận diện và phân loại hóa đơn (OCR - Optical Character Recognition), hoặc các công cụ phân tích dữ liệu đơn giản (như trên chính Excel/Google Sheets) để phát hiện giao dịch bất thường.

Bước 2: Phát triển nguồn nhân lực – Con người vẫn là trung tâm

EY đào tạo hơn 83% nhân viên toàn cầu về kiến thức AI cơ bản. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc nâng cao kỹ năng số cho đội ngũ hiện có.

• Khuyến khích học hỏi: Tạo điều kiện cho kế toán viên của bạn tham gia các khóa học ngắn hạn về phân tích dữ liệu, sử dụng thành thạo các công cụ số.
• Thay đổi tư duy: Giúp nhân viên hiểu AI là công cụ hỗ trợ, không phải mối đe dọa. Nó sẽ giúp họ làm việc thông minh hơn, giảm áp lực công việc thủ công.
• Bắt đầu từ lãnh đạo: Chính chủ doanh nghiệp, giám đốc tài chính phải là người tiên phong tìm hiểu và tin tưởng vào xu hướng này.

Bước 3: Xây dựng nền tảng dữ liệu sạch và an toàn

AI chỉ thông minh khi được “nuôi” bằng dữ liệu sạch. Hãy đảm bảo:

• Quy trình nhập liệu được chuẩn hóa.
• Dữ liệu được lưu trữ tập trung, an toàn (ưu tiên lưu trữ đám mây có bảo mật cao).
• Tuân thủ các quy định về bảo mật thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân của nhà nước.

Bước 4: Lựa chọn đối tác công nghệ phù hợp

Bạn không cần phải đầu tư tỷ đô như EY. Hãy tìm kiếm các nhà cung cấp phần mềm kế toán trong nước hoặc quốc tế uy tín, đã có tích hợp sẵn các tính năng AI/ tự động hóa. Tham khảo ý kiến từ các công ty tư vấn công nghệ hoặc tư vấn tài chính để có lựa chọn phù hợp với ngân sách và nhu cầu.

Bước 5: Quản trị AI có trách nhiệm và tuân thủ

Khi ứng dụng bất kỳ công cụ AI nào, cần đảm bảo:

• Minh bạch: Hiểu cách thức công cụ đưa ra kết quả (nếu có thể).
• Kiểm soát: Con người vẫn phải là người ra quyết định cuối cùng dựa trên đề xuất của AI.
• Tuân thủ: Đảm bảo mọi quy trình tự động hóa đều tuân theo đúng các quy định về kế toán, thuế của Việt Nam.

Lời kết: Tương lai của minh bạch tài chính bắt đầu từ hôm nay

Hành trình ứng dụng AI trong kiểm toán của EY không chỉ là câu chuyện về công nghệ đỉnh cao, mà còn là bài học về tầm nhìn chiến lược, sự đầu tư bài bản và quan trọng nhất là tư duy lấy con người làm trung tâm. Đối với các doanh nghi