Kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90: Ai phải thực hiện?

Trong hành trình phát triển của một doanh nghiệp, có lẽ không gì khiến người làm chủ, người quản lý tài chính – kế toán cảm thấy “đau đầu” hơn việc theo dõi và cập nhật những thay đổi từ chính sách, luật định. Mỗi một nghị định mới, thông tư mới ra đời đều mang theo những câu hỏi cần được giải đáp kịp thời và chính xác. Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế số hóa và hội nhập sâu rộng, việc nắm bắt thông tin không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật mà còn là chìa khóa để tối ưu hóa hoạt động, phát triển bền vững.

Giải mã những thắc mắc “nóng” về kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP

Gần đây, Nghị định 90/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều về kiểm toán độc lập đã nhận được sự quan tâm đặc biệt từ cộng đồng doanh nghiệp, từ các tập đoàn lớn đến các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs). Một trong những điểm then chốt mà Nghị định này điều chỉnh chính là tiêu chí xác định doanh nghiệp có quy mô lớn phải kiểm toán bắt buộc.

Doanh nghiệp nào phải kiểm toán bắt buộc?

Theo quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 37 Luật Kiểm toán độc lập (được sửa đổi bởi Nghị định 90), một doanh nghiệp được xác định là có quy mô lớn nếu thỏa mãn ít nhất 2 trong 3 tiêu chí sau đây trong năm tài chính:

• Số lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm: trên 200 người.
• Tổng doanh thu của năm: trên 300 tỷ đồng.
• Tổng tài sản: trên 100 tỷ đồng.

Đây là ngưỡng quan trọng để doanh nghiệp tự đánh giá nghĩa vụ của mình. Việc xác định dựa trên Báo cáo tài chính (BCTC) và số liệu bảo hiểm xã hội của năm tài chính trước liền kề. Ví dụ, để xét cho năm tài chính 2025, doanh nghiệp sẽ nhìn vào số liệu của năm 2024.

Thời điểm áp dụng: Câu trả lời rõ ràng từ Bộ Tài chính

Một câu hỏi thực tế mà nhiều doanh nghiệp đang vướng mắc là: “Nếu BCTC năm 2024 của chúng tôi đáp ứng tiêu chí, vậy chúng tôi có bắt buộc phải kiểm toán BCTC năm 2024 ngay không, hay được áp dụng quy định mới?”.

May mắn thay, Nghị định 90 đã có quy định điều khoản chuyển tiếp rất rõ ràng tại khoản 2 Điều 4. Theo đó:

“Các doanh nghiệp có tổng doanh thu, tổng tài sản trên báo cáo tài chính cho năm tài chính 2024, sử dụng lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân của năm 2024 nếu thỏa mãn quy định tại khoản 1 Điều 1 Nghị định này sẽ thực hiện kiểm toán bắt buộc đối với báo cáo tài chính cho năm tài chính 2025 trở đi.”

Điều này có nghĩa là:

• BCTC năm 2024 KHÔNG bắt buộc phải kiểm toán, ngay cả khi doanh nghiệp đã đạt ngưỡng quy mô lớn. Đây là một lộ trình hợp lý, tạo điều kiện cho doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị.
• Nghĩa vụ kiểm toán bắt buộc chính thức được áp dụng từ BCTC cho năm tài chính 2025. Vì vậy, ngay từ bây giờ, các doanh nghiệp thuộc diện nên bắt đầu lên kế hoạch, lựa chọn đơn vị kiểm toán uy tín để thực hiện cho kỳ kế toán năm 2025.

Một lưu ý nhỏ: Doanh nghiệp vẫn có thể tự nguyện kiểm toán BCTC năm 2024 nếu có nhu cầu (ví dụ để vay vốn ngân hàng, gọi vốn đầu tư, hoặc nâng cao uy tín). Đây là quyền hợp pháp được Luật Kiểm toán độc lập công nhận.

Khi nào doanh nghiệp được “thoát” khỏi diện kiểm toán bắt buộc?

Quy định mới cũng thể hiện sự linh hoạt. Theo khoản 8 Điều 1 Nghị định 90, nếu một doanh nghiệp đã thuộc diện kiểm toán bắt buộc nhưng có 2 năm liên tiếp không thỏa mãn các tiêu chí quy mô lớn nêu trên, thì doanh nghiệp đó sẽ không phải thực hiện kiểm toán bắt buộc nữa. Nghĩa vụ này chỉ phát sinh trở lại khi doanh nghiệp tiếp tục đáp ứng đủ tiêu chí trong các năm sau.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với các doanh nghiệp có sự biến động về quy mô, giúp giảm bớt gánh nặng chi phí khi hoạt động kinh doanh thu hẹp.

Những điểm mới đáng chú ý khác từ “hỏi đáp CSTC”

Cùng với vấn đề kiểm toán, cổng hỏi đáp của Bộ Tài chính (CSTC) cũng giải đáp nhiều thắc mắc thiết thực khác, phản ánh những thay đổi liên tục trong môi trường pháp lý.

Áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC về chế độ kế toán doanh nghiệp mới

Thông tư 99/2025/TT-BTC, có hiệu lực từ 01/01/2026, thay thế Thông tư 200/2014, mang đến nhiều thay đổi quan trọng. Một câu hỏi phổ biến là về thời điểm áp dụng với doanh nghiệp có năm tài chính không trùng với năm dương lịch.

Nguyên tắc chung là áp dụng theo năm tài chính. Cụ thể:

• Doanh nghiệp có năm tài chính bắt đầu từ 01/01/2026 (ví dụ: 01/01/2026 – 31/12/2026) sẽ áp dụng Thông tư 99 ngay từ đầu năm tài chính đó.
• Doanh nghiệp có năm tài chính bắt đầu trước 01/01/2026 (ví dụ: 01/07/2025 – 30/06/2026 hoặc 01/10/2025 – 30/09/2026) sẽ áp dụng Thông tư 99 kể từ năm tài chính tiếp theo bắt đầu sau ngày 01/01/2026.
  • Ví dụ: Công ty có năm tài chính 01/07/2025 – 30/06/2026 sẽ tiếp tục dùng Thông tư 200 cho đến hết ngày 30/06/2026. Kể từ năm tài chính mới 01/07/2026 – 30/06/2027, công ty mới chính thức áp dụng toàn bộ Thông tư 99.

Một thay đổi đáng chú ý trong Thông tư 99 là quy định về tỷ giá giao dịch thực tế. Doanh nghiệp cần lưu ý lựa chọn tỷ giá giao dịch thực tế đảm bảo chênh lệch không vượt quá +/-1% so với tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình của ngân hàng thương mại nơi thường xuyên giao dịch tại ngày phát sinh. Đây là quy định nhằm đảm bảo tính trung thực và minh bạch.

Tiêu chuẩn kế toán viên trong đơn vị hành chính sự nghiệp

Một thắc mắc khác liên quan đến tiêu chuẩn bổ nhiệm kế toán. Theo quy định tại Nghị định 174/2016/NĐ-CP và Thông tư 29/2022/TT-BTC, người có trình độ chuyên môn nghiệp vụ về kế toán bao gồm người tốt nghiệp các chuyên ngành tài chính, kế toán, kiểm toán. Do đó, bằng cử nhân chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng hoàn toàn đủ tiêu chuẩn về chuyên môn để được bổ nhiệm làm kế toán tại các cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp công lập (cấp xã, phường…), nếu đáp ứng các điều kiện khác về kinh nghiệm và chứng chỉ hành nghề (nếu có).

Lời khuyên thực tế cho doanh nghiệp trong “ma trận” chính sách

Đứng trước những thay đổi liên tục, doanh nghiệp, đặc biệt là SMEs và hộ kinh doanh, cần có chiến lược tiếp cận thông tin và hành động phù hợp.

1. Luôn chủ động cập nhật thông tin từ nguồn chính thống

• Theo dõi website chính thức của Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, và cổng thông tin quốc gia về văn bản pháp luật.
• Tham khảo mục Hỏi đáp CSTC – đây là kho tàng kiến thức thực tế vô giá, nơi nhiều tình huống cụ thể đã được cơ quan quản lý giải đáp chính thức.

2. Đánh giá và tự phân loại doanh nghiệp của mình

• Cuối mỗi năm tài chính, hãy tự kiểm tra 3 tiêu chí: doanh thu, tổng tài sản, và số lao động tham gia BHXH. So sánh với ngưỡng quy định để biết mình có thuộc diện kiểm toán bắt buộc cho năm tiếp theo hay không.
• Lập kế hoạch tài chính dự phòng cho chi phí kiểm toán nếu cần.

3. Chuẩn bị sẵn sàng cho sự thay đổi

• Với Thông tư 99, hãy tổ chức tập huấn nội bộ hoặc mời chuyên gia để cập nhật kiến thức cho bộ phận kế toán về những thay đổi trong hệ thống tài khoản, nguyên tắc ghi nhận doanh thu, chi phí… ngay từ bây giờ.
• Rà soát và điều chỉnh các quy trình kế toán nội bộ, phần mềm kế toán để đảm bảo đồng bộ với quy định mới khi áp dụng.

4. Đừng ngần ngại tìm kiếm tư vấn chuyên môn

Pháp luật kế toán, thuế, kiểm toán ngày càng phức tạp. Việc thuê ngoài dịch vụ tư vấn hoặc kiểm toán từ các công ty chuyên nghiệp không chỉ giúp bạn tuân thủ đúng luật, tránh rủi ro pháp lý và thuế, mà còn giúp bạn nhìn ra những điểm có thể tối ưu hóa tài chính, quản trị rủi ro cho doanh nghiệp của mình. Một báo cáo tài chính được kiểm toán cũng là một tài sản giá trị khi cần đối thoại với ngân hàng, đối tác hay nhà đầu tư.

Tuân thủ pháp luật không đơn thuần là nghĩa vụ, đó còn là nền tảng của sự minh bạch và uy tín – những yếu tố sống còn để doanh nghiệp phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Hành trình kinh doanh chưa bao giờ là dễ dàng, đặc biệt trong một môi trường pháp lý năng động như Việt Nam. Nhưng chính những thách thức này lại tạo ra sân chơi công bằng và lành mạnh cho tất cả mọi người. Việc chủ động nắm bắt, hiểu rõ và thực thi đúng các quy định mới không chỉ giúp bạn “an toàn” mà còn mở ra cơ hội để hoàn thiện bộ máy quản trị, xây dựng niềm tin vững chắc với các bên liên quan. Hãy xem mỗi thay đổi chính sách như một cột mốc để bạn và doanh nghiệp của mình trưởng thành hơn, chuyên nghiệp hơn. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ nhất: rà soát số liệu cuối năm, đánh dấu lịch áp dụng các thông tư mới, và luôn giữ tinh thần sẵn sàng học hỏi. Vì một nền tài chính doanh nghiệp minh bạch, vững mạnh chính là đóng góp thiết thực nhất cho sự phát triển chung của nền kinh tế đất nước.

Để liên tục cập nhật những thông tin mới nhất, phân tích chuyên sâu và các tư vấn giá trị về tài chính, kế toán, thuế, bạn có thể theo dõi các kênh thông tin chính thức của ConsultX.

Nguồn tham khảo chính

• Nghị định số 90/2025/NĐ-CP ngày 14/4/2025 của Chính phủ.
• Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12 và Luật sửa đổi, bổ sung số 56/2024/QH15.
• Thông tư số 99/202