Giải đáp tình huống kế toán khó từ sáp nhập đến Thông tư 99

Trong hành trình vận hành doanh nghiệp, có lẽ không ít lần bạn cảm thấy bối rối trước những thay đổi liên tục từ các văn bản pháp luật về kế toán, thuế và tài chính. Một công văn mới, một thông tư sửa đổi, hay một nghị định mới ban hành đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến công tác hạch toán, báo cáo và cả chiến lược tài chính của bạn. Đặc biệt, trong bối cảnh Nhà nước đang đẩy mạnh cải cách hành chính và tinh gọn bộ máy, việc nắm bắt kịp thời và chính xác các quy định là chìa khóa để doanh nghiệp vận hành trơn tru, tránh được những rủi ro không đáng có.

Hôm nay, chúng ta sẽ cùng giải mã một số vấn đề “nóng hổi” đang được cộng đồng kế toán, chủ doanh nghiệp quan tâm, từ việc hạch toán sau sáp nhập, áp dụng chế độ kế toán mới, đến các tiêu chuẩn về nhân sự kế toán. Những thắc mắc này không chỉ đến từ các doanh nghiệp nhà nước mà còn từ rất nhiều doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) và hộ kinh doanh – những đối tượng cần sự linh hoạt nhưng vẫn phải đảm bảo tuyệt đối sự tuân thủ.

Giải đáp những tình huống kế toán – tài chính thực tế “khó nhằn”

Dựa trên những câu hỏi thực tế từ cộng đồng, chúng ta sẽ đi sâu vào từng vấn đề cụ thể. Mỗi tình huống đều ẩn chứa những nguyên tắc quan trọng mà bất kỳ kế toán viên hay nhà quản lý nào cũng nên biết.

1. Hạch toán sau sáp nhập, hợp nhất đơn vị: Số dư đầu kỳ hay phát sinh trong kỳ?

Đây là tình huống kinh điển khi doanh nghiệp trải qua quá trình tái cấu trúc. Một đơn vị mới được hình thành từ việc hợp nhất hai đơn vị cũ, với mã số thuế mới, tên mới và mở sổ kế toán mới từ ngày 01/03/2025. Câu hỏi đặt ra là: Số dư cuối kỳ của hai đơn vị cũ bàn giao sang sẽ được ghi nhận như thế nào trên sổ sách của đơn vị mới?

Theo Công văn 1010/BTC-QLKT, nguyên tắc rất rõ ràng:

Đơn vị mới (đơn vị nhận bàn giao) mở sổ kế toán mới.
Báo cáo tài chính năm 2025 của đơn vị mới không có số dư đầu kỳ (đối với Bảng cân đối kế toán) và không có số so sánh năm trước (đối với Báo cáo kết quả hoạt động, Lưu chuyển tiền tệ).
Toàn bộ số liệu nhận bàn giao sẽ được hạch toán vào số phát sinh trong kỳ kế toán năm 2025, cụ thể thông qua việc mở chi tiết Tài khoản 3388 “Phải trả khác” để theo dõi.

Giải pháp thực tế: Vào ngày 01/03/2025, đơn vị mới không ghi “Số dư đầu kỳ” cho các tài khoản như Tiền, Phải trả người lao động, Lợi nhuận chưa phân phối… Thay vào đó, căn cứ vào Biên bản bàn giao, kế toán sẽ hạch toán một bút toán phát sinh, ví dụ:
Nợ TK 1121 (Tiền gửi ngân hàng) / Có TK 3388 (Phải trả khác - Chi tiết số liệu nhận bàn giao)
Tương tự cho các khoản phải trả lương: Nợ TK 3388 / Có TK 334 (Phải trả người lao động). Cách làm này đảm bảo tính minh bạch, dễ theo dõi nguồn gốc số liệu và hoàn toàn tuân thủ quy định về báo cáo tài chính không có số dư đầu kỳ.

2. Thông tư 99/2025/TT-BTC: Áp dụng từ khi nào với năm tài chính trùng lịch?

Thông tư 99/2025/TT-BTC về Chế độ kế toán doanh nghiệp chính thức có hiệu lực từ 01/01/2026, thay thế Thông tư 200. Điều này gây ra không ít băn khoăn cho các doanh nghiệp có năm tài chính không trùng với năm dương lịch (ví dụ: năm tài chính từ 01/07 đến 30/06, hoặc 01/10 đến 30/09).

Nguyên tắc áp dụng pháp luật về thời điểm hiệu lực là rất quan trọng: Thông tư 99 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2026. Điều này có nghĩa, mọi nghiệp vụ kinh tế phát sinh từ ngày 01/01/2026 trở đi đều phải áp dụng theo quy định của Thông tư 99, bất kể năm tài chính của doanh nghiệp bắt đầu từ khi nào.

Doanh nghiệp có năm tài chính 01/07/2025 – 30/06/2026: Từ 01/07/2025 đến 31/12/2025, áp dụng Thông tư 200. Từ 01/01/2026 đến 30/06/2026, áp dụng Thông tư 99. Báo cáo tài chính cho năm này sẽ là sự kết hợp của hai chế độ, cần chú thích rõ ràng.
Doanh nghiệp có năm tài chính 01/10/2025 – 30/09/2026: Tương tự, áp dụng Thông tư 99 cho các nghiệp vụ từ 01/01/2026 đến 30/09/2026.
Về tỷ giá: Quy định mới về tỷ giá giao dịch thực tế (chênh lệch không quá +/-1%) sẽ áp dụng cho các giao dịch bằng ngoại tệ phát sinh từ ngày 01/01/2026. Việc xuất hóa đơn, kê khai thuế cho các giao dịch này cũng phải tuân theo tỷ giá mới.

3. Tiêu chuẩn kế toán trưởng & nhân sự kế toán: Những hiểu lầm cần làm rõ

Yêu cầu về trình độ chuyên môn của kế toán viên, đặc biệt là kế toán trưởng, luôn là vấn đề được quan tâm. Có hai tình huống điển hình:

Tình huống 1: Một cá nhân có bằng cử nhân chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng có đủ tiêu chuẩn làm kế toán tại cơ quan hành chính cấp xã không?

Phân tích: Căn cứ vào Khoản 5 Điều 18 Nghị định 174/2016/NĐ-CP và Khoản 3 Điều 7 Thông tư 29/2022/TT-BTC, người có trình độ chuyên môn nghiệp vụ về kế toán bao gồm người tốt nghiệp đại học các chuyên ngành tài chính, kế toán, kiểm toán. Do đó, bằng cử nhân Tài chính – Ngân hàng hoàn toàn đủ điều kiện về chuyên môn để đảm nhiệm vị trí kế toán theo quy định của pháp luật.

Tình huống 2: Kế toán ngân sách xã (không phải kế toán phòng kinh tế) có cần đủ tiêu chuẩn Luật Kế toán và có được ký hợp đồng dịch vụ không?

Phân tích: Luật Kế toán áp dụng chung cho mọi đơn vị kế toán, bao gồm cả cơ quan nhà nước ở cấp xã. Do đó, người phụ trách kế toán ngân sách xã vẫn phải đáp ứng các tiêu chuẩn, điều kiện theo luật (về chứng chỉ, thời gian công tác thực tế). Trường hợp không có công chức đủ điều kiện, việc ký hợp đồng dịch vụ với cá nhân đủ tiêu chuẩn là một giải pháp khả thi, miễn là cá nhân đó đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chuyên môn, nghiệp vụ và chứng chỉ hành nghề kế toán theo quy định.

Lời khuyên chuyên gia: Đừng để những cách hiểu cứng nhắc hoặc thông tin chưa đầy đủ từ một đơn vị cụ thể cản trở việc bố trí nhân sự phù hợp. Hãy luôn căn cứ vào các văn bản pháp luật chính thống (Luật, Nghị định, Thông tư của Bộ Tài chính) để có cái nhìn chuẩn xác nhất.

4. Kiểm toán bắt buộc: Doanh nghiệp FDI quy mô nhỏ có được miễn?

Theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP, doanh nghiệp có quy mô lớn (đáp ứng 1 trong 3 tiêu chí về lao động, doanh thu hoặc tổng tài sản) phải kiểm toán bắt buộc BCTC hàng năm. Điểm đáng chú ý là điểm đ khoản 1 Điều 1 được bổ sung: nếu doanh nghiệp thuộc diện phải kiểm toán mà có 2 năm liên tiếp không thỏa mãn các tiêu chí quy mô lớn, thì sẽ không phải thực hiện kiểm toán bắt buộc cho đến khi nào họ lại đáp ứng các tiêu chí đó.

Áp dụng cho doanh nghiệp FDI quy mô nhỏ: Nếu doanh nghiệp của bạn (kể cả FDI) trong năm 2024 và 2025 đều không đáp ứng bất kỳ tiêu chí nào về lao động trên 200 người, doanh thu trên 300 tỷ, hay tổng tài sản trên 100 tỷ, thì theo quy định mới, doanh nghiệp không thuộc diện bắt buộc phải kiểm toán BCTC năm 2025. Đây là chính sách thông thoáng, giảm gánh nặng chi phí cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Hành trang kiến thức cho doanh nghiệp trong năm mới

Những thay đổi về chính sách là không ngừng. Để chủ động và tự tin, doanh nghiệp, đặc biệt là SMEs và hộ kinh doanh, cần trang bị cho mình một số nguyên tắc vàng:

Luôn cập nhật: Theo dõi sát sao các văn bản mới từ Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế. Đừng chỉ đọc tiêu đề, hãy đọc kỹ nội dung, phần áp dụng và phần chuyển tiếp.
Hiểu rõ nguyên tắc: Thay vì học vẹt cách hạch toán, hãy tìm hiểu nguyên tắc cốt lõi đằng sau nó (ví dụ: nguyên tắc phù hợp, nguyên tắc nhất quán, nguyên tắc thận trọng). Nguyên tắc sẽ giúp bạn xử lý linh hoạt mọi tình huống phát sinh.
Tư vấn chuyên môn: Đối với những vấn đề phức tạp như sáp nhập, chuyển đổi năm tài chính, hay các giao dịch đặc thù, việc tham khảo ý kiến từ các chuyên gia tư vấn tài chính – kế toán có kinh nghiệm là vô cùng giá trị. Họ có thể giúp bạn tiết kiệm thời gian, tránh sai sót và tối ưu hóa các thủ tục.
Hệ thống hóa công việc: Xây dựng quy trình kế toán nội bộ rõ ràng, lưu trữ chứng từ đầy đủ. Điều này không chỉ phục vụ cho công tác thuế mà còn là cơ sở vững chắc để bạn phân tích, đưa ra các quyết định tài chính đúng đắn.

Hành trình kinh doanh chưa bao giờ là dễ dàng, nhưng với một nền tảng kiến thức tài chính – kế toán vững vàng và sự tuân thủ pháp luật nghiêm túc, bạn đang xây dựng cho mình một “hệ miễn dịch” mạnh mẽ trước mọi biến động. Mỗi thay đổi trong chính sách, nếu được hiểu đúng và áp dụng linh hoạt, có thể mở ra cơ hội mới hoặc giúp bạn tối ưu hóa chi phí, nâng cao hiệu quả quản trị.

Hy vọng rằng những chia sẻ trên đây đã phần nào giải tỏa được những băn khoăn, thắc mắc của bạn. Hãy xem việc cập nhật kiến thức không phải là gánh nặng, mà là một khoản đầu tư thông minh cho sự ổn định và phát triển bền vững của chính doanh nghiệp mình. Chúc bạn và doanh nghiệp luôn vững vàng, thịnh vượng trên con đường đã chọn.

Bạn hãy theo dõi các thông tin mới nhất và các tư vấn giá trị từ ConsultX tại website