Hướng dẫn kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90 từ Bộ Tài chính

Trong hành trình vận hành doanh nghiệp, việc cập nhật và tuân thủ các quy định mới về tài chính, kế toán, thuế luôn là một thử thách không nhỏ. Đặc biệt, với những thay đổi liên tục từ các nghị định, thông tư, việc hiểu đúng và áp dụng chính xác không chỉ giúp doanh nghiệp an toàn pháp lý mà còn tối ưu hóa được hiệu quả quản trị. Gần đây, một số vướng mắc từ cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là về kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90, đã nhận được hướng dẫn chính thức từ Bộ Tài chính. Hãy cùng chúng tôi phân tích chi tiết để bạn có cái nhìn rõ ràng và chủ động hơn trong công tác kế toán – kiểm toán của mình.

Giải mã quy định kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP

Ngày 14/4/2025, Chính phủ ban hành Nghị định 90/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 17/2012/NĐ-CP về kiểm toán độc lập. Một trong những điểm đáng chú ý nhất là việc mở rộng đối tượng doanh nghiệp phải kiểm toán bắt buộc báo cáo tài chính (BCTC) hàng năm.

Theo đó, ngoài các đối tượng đã được quy định trước đây (như doanh nghiệp nhà nước, công ty đại chúng, tổ chức tín dụng…), doanh nghiệp có quy mô lớn cũng được bổ sung vào danh sách bắt buộc. Vậy, thế nào là “doanh nghiệp có quy mô lớn”?

Doanh nghiệp được xác định là có quy mô lớn khi thỏa mãn ít nhất 2 trong 3 tiêu chí sau đây:

• Số lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm trên 200 người.
• Tổng doanh thu của năm trên 300 tỷ đồng.
• Tổng tài sản trên BCTC trên 100 tỷ đồng.

Nếu doanh nghiệp của bạn đạt ngưỡng này, BCTC hàng năm sẽ phải được kiểm toán bởi một doanh nghiệp kiểm toán độc lập được cấp phép.

Thời điểm áp dụng: Câu trả lời quan trọng cho năm tài chính 2024

Đây chính là vấn đề trọng tâm mà nhiều doanh nghiệp đang băn khoăn. Giả sử, khi xét BCTC năm 2024, doanh nghiệp của bạn lần đầu tiên đạt đủ 2/3 tiêu chí kể trên. Vậy BCTC năm 2024 có bắt buộc phải kiểm toán không?

Câu trả lời chính thức từ Cục Quản lý Giám sát Kế toán, Kiểm toán (Bộ Tài chính) trong phiếu trả lời số 041125-7 là: KHÔNG.

Lý do nằm ở Điều khoản chuyển tiếp được quy định tại Khoản 2 Điều 4 Nghị định 90. Điều khoản này nêu rõ:

“Các doanh nghiệp có tổng doanh thu, tổng tài sản trên báo cáo tài chính cho năm tài chính 2024, sử dụng lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân của năm 2024 nếu thỏa mãn quy định… sẽ thực hiện kiểm toán bắt buộc đối với báo cáo tài chính cho năm tài chính 2025 trở đi.”

Như vậy, có thể hiểu như sau:

• BCTC năm 2024: Dù có đạt quy mô lớn, doanh nghiệp không bắt buộc phải kiểm toán. Việc này tạo ra một “vùng đệm” để doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị.
• BCTC năm 2025 trở đi: Nếu vẫn duy trì quy mô lớn, doanh nghiệp bắt buộc phải kiểm toán BCTC hàng năm.

Điều này cũng có nghĩa là, việc doanh nghiệp đã được cơ quan thuế quyết toán thuế cho năm 2023-2024 không làm thay đổi nghĩa vụ kiểm toán bắt buộc theo Luật Kiểm toán độc lập. Hai quy trình này là độc lập với nhau.

Kiểm toán tự nguyện: Lựa chọn thông minh cho năm 2024

Mặc dù không bắt buộc, doanh nghiệp hoàn toàn có thể lựa chọn kiểm toán tự nguyện BCTC năm 2024. Điều này được căn cứ theo Luật số 56/2024/QH15. Kiểm toán tự nguyện mang lại nhiều lợi ích thiết thực:

• Nâng cao uy tín: BCTC đã được kiểm toán tạo niềm tin vững chắc hơn với đối tác, ngân hàng, nhà đầu tư, đặc biệt là các doanh nghiệp FDI khi báo cáo về tập đoàn mẹ.
• Rà soát hệ thống: Đây là cơ hội vàng để kiểm tra, đánh giá toàn diện hệ thống kế toán, kiểm soát nội bộ trước khi bước vào kỳ kiểm toán bắt buộc. Bạn sẽ có thời gian khắc phục các điểm yếu, sai sót tiềm ẩn.
• Chuẩn bị tâm thế: Bộ phận kế toán và ban lãnh đạo sẽ làm quen với quy trình làm việc với kiểm toán viên, giảm bỡ ngỡ và áp lực cho năm 2025.

Hãy xem đây như một khoản đầu tư chiến lược cho sự minh bạch và phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Những vướng mắc phổ biến khác về kế toán, thuế mới nhất

Bên cạnh vấn đề kiểm toán, diễn đàn hỏi đáp của Bộ Tài chính còn phản ánh nhiều băn khoăn khác của doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển đổi quy định. Dưới đây là một số điểm đáng lưu ý:

Về chế độ kế toán mới theo Thông tư 99/2025/TT-BTC

Thông tư 99 có hiệu lực từ 01/01/2026, thay thế Thông tư 200. Một số vấn đề được hỏi nhiều:

• Tỷ giá giao dịch: Doanh nghiệp phải áp dụng quy định mới về tỷ giá giao dịch thực tế (chênh lệch không quá +/-1% so với tỷ giá ngân hàng) kể từ ngày 1/1/2026, bất kể năm tài chính của doanh nghiệp bắt đầu khi nào. Các giao dịch phát sinh trước thời điểm này vẫn áp dụng theo quy định cũ.
• Xử lý số dư tài khoản 161, 461: Đối với doanh nghiệp công ích, việc chuyển đổi từ Thông tư 200 sang Thông tư 99 cần có hướng dẫn cụ thể về cách xử lý số dư các tài khoản này. Doanh nghiệp nên chờ văn bản hướng dẫn chính thức hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia.

Về Báo cáo tài chính theo Thông tư 24/2024/TT-BTC

Khi lập BCTC năm 2025 theo Thông tư 24 (áp dụng cho đơn vị hành chính sự nghiệp có phát sinh hoạt động SXKD, dịch vụ), một câu hỏi được đặt ra là có cần thể hiện số so sánh với năm trước (theo Thông tư 107) hay không. Về nguyên tắc, BCTC vẫn cần có cột số so sánh. Tuy nhiên, do một số chỉ tiêu đã thay đổi, đơn vị có thể cần có thuyết minh phù hợp để giải thích sự khác biệt, đảm bảo tính so sánh được của thông tin.

Về quỹ dự phòng tiền lương theo Thông tư 78

Đây là một vấn đề kế toán – thuế khá phức tạp. Doanh nghiệp được phép trích lập dự phòng tiền lương (tối đa 17% quỹ lương thực hiện) để được kéo dài thời gian trừ chi phí. Về mặt hạch toán kế toán, khoản trích lập này được ghi nhận vào chi phí và ghi có vào một tài khoản dự phòng (ví dụ: TK 352). Khi thực chi lương từ quỹ dự phòng, sẽ hạch toán ghi nợ TK 352. Việc này cần được thực hiện nhất quán và lưu giữ đầy đủ hồ sơ giải trình.

Mẹo nhỏ: Để tránh rủi ro khi quyết toán thuế, hãy lập một bảng tính toán chi tiết quỹ lương thực hiện, tỷ lệ và số tiền trích lập dự phòng, cùng với kế hoạch sử dụng rõ ràng.

Lời khuyên hành động cho doanh nghiệp

Đứng trước những thay đổi này, doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ và hộ kinh doanh, nên chủ động:

1. Tự đánh giá quy mô: Ngay bây giờ, hãy rà soát số liệu năm 2024 và dự báo năm 2025 của mình xem có thuộc diện “doanh nghiệp quy mô lớn” hay không.
2. Lên kế hoạch kiểm toán: Nếu thuộc diện bắt buộc từ năm 2025, hãy bắt đầu tìm hiểu và lựa chọn doanh nghiệp kiểm toán uy tín ngay từ quý III/2025 để có sự chuẩn bị tốt nhất.
3. Cập nhật kiến thức: Phân công bộ phận kế toán nghiên cứu kỹ Thông tư 99/2025/TT-BTC và Thông tư 24/2024/TT-BTC để áp dụng chính xác.
4. Rà soát hồ sơ: Kiểm tra lại các chính sách kế toán, đặc biệt về tỷ giá, dự phòng, để điều chỉnh phù hợp với quy định mới.
5. Tìm kiếm tư vấn chuyên nghiệp: Đừng ngần ngại trao đổi với các chuyên gia kế toán, kiểm toán để được giải đáp cụ thể cho tình huống của doanh nghiệp mình.

Hành trình kinh doanh luôn đi kèm với những thay đổi và yêu cầu tuân thủ. Thay vì xem đó là gánh nặng, hãy coi đây là cơ hội để hoàn thiện bộ máy tài chính – kế toán, xây dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài. Sự minh bạch và chính xác trong báo cáo tài chính không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà còn là tài sản quý giá để gây dựng niềm tin và thu hút cơ hội hợp tác. Hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn có cái nhìn rõ ràng hơn và bước đi vững chắc hơn trong năm tài chính sắp tới.

Bạn hãy theo dõi các thông tin mới nhất và các tư vấn giá trị từ ConsultX tại website Công ty tư vấn ConsultX và Facebook ConsultX.

Nguồn tham khảo

• Nghị định 90/2025/NĐ-CP ngày 14/4/2025 của Chính phủ.
• Phiếu hỏi đáp số 041125-7, Cục Quản lý Giám sát Kế toán, Kiểm toán (Bộ Tài chính).
• Thông tư 99/2025/TT-BTC ngày … hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp.
• Thông tư 24/2024/TT-BTC ngày … hướng dẫn Chế độ kế toán áp dụng cho đơn vị hành chính, sự nghiệp có phát sinh hoạt động SXKD, dịch vụ.
• Thông tư 78/2014/TT-BTC ngày 18/6/2014 hướng dẫn thi hành Luật Quản lý thuế.