Hỏi đáp chuyên sâu: Kiểm toán bắt buộc và chuyển đổi kế toán mới

Trong hành trình phát triển của một doanh nghiệp, có lẽ không ít lần bạn cảm thấy bối rối trước những thay đổi liên tục của các quy định pháp luật về tài chính, kế toán và thuế. Mỗi thông tư, nghị định mới ban hành không chỉ là văn bản pháp lý, mà còn là những “ngã rẽ” quan trọng, đòi hỏi doanh nghiệp phải điều chỉnh kịp thời để vừa tuân thủ pháp luật, vừa tối ưu hóa hoạt động của mình. Đặc biệt, với các doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp vừa và nhỏ hay hộ kinh doanh cá thể, việc cập nhật và hiểu rõ các quy định này là chìa khóa để vận hành trơn tru và bền vững.

Thời gian gần đây, Cổng thông tin điện tử của Bộ Tài chính đã nhận được rất nhiều câu hỏi từ các doanh nghiệp, kế toán viên, phản ánh những vướng mắc thực tế trong quá trình áp dụng luật mới. Những câu hỏi này không chỉ là thắc mắc đơn thuần, mà còn là tâm tư, trăn trở của những người đang ngày đêm góp sức xây dựng nền kinh tế. Bài viết này sẽ cùng bạn phân tích một số vấn đề nổi bật, từ đó rút ra những bài học và lời khuyên thiết thực, giúp doanh nghiệp của bạn tự tin hơn trên hành trình phát triển.

Kiểm toán bắt buộc: Hiểu đúng về “điều khoản chuyển tiếp” để tránh lãng phí nguồn lực

Một trong những câu hỏi nhận được nhiều sự quan tâm nhất liên quan đến Nghị định 90/2025/NĐ-CP về kiểm toán độc lập. Nhiều doanh nghiệp, sau khi soát xét Báo cáo tài chính (BCTC) năm 2024, phát hiện mình đã đạt hoặc vượt 2 trong 3 tiêu chí về quy mô lớn (lao động tham gia BHXH bình quân trên 200 người, tổng doanh thu trên 300 tỷ đồng, tổng tài sản trên 100 tỷ đồng). Họ lo lắng về nghĩa vụ kiểm toán bắt buộc và thời hạn phải thực hiện, thậm chí có doanh nghiệp còn cho rằng việc đã được cơ quan thuế quyết toán thì không cần kiểm toán nữa.

Câu trả lời từ Cục Quản lý, Giám sát kế toán, kiểm toán và dịch vụ định giá (Cục QLKT) đã làm rõ một điểm then chốt mà mọi doanh nghiệp cần nắm vững: Điều khoản chuyển tiếp.

Theo khoản 2 Điều 4 Nghị định 90, các doanh nghiệp nếu thỏa mãn điều kiện quy mô lớn dựa trên số liệu năm 2024 sẽ thực hiện kiểm toán bắt buộc đối với BCTC cho năm tài chính 2025 trở đi. Đối với BCTC năm 2024, doanh nghiệp có quy mô lớn không bắt buộc phải kiểm toán.

Điều này có nghĩa là:

• Áp lực kiểm toán đã được giãn chu kỳ: Nếu năm 2024 của bạn đạt ngưỡng, bạn có thêm một năm (năm 2025) để chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt hồ sơ, hệ thống kế toán và lựa chọn công ty kiểm toán phù hợp cho kỳ kiểm toán BCTC năm 2025.
• Quyết toán thuế và kiểm toán là hai việc độc lập: Việc cơ quan thuế đã quyết toán thuế cho năm 2023-2024 không có nghĩa là bạn được miễn nghĩa vụ kiểm toán bắt buộc theo Luật Kiểm toán độc lập. Hai quy trình này phục vụ các mục đích khác nhau và được thực hiện bởi các chủ thể khác nhau.
• Quyền tự nguyện kiểm toán: Dù không bắt buộc cho năm 2024, doanh nghiệp hoàn toàn có thể chủ động thực hiện kiểm toán tự nguyện. Điều này đặc biệt hữu ích nếu bạn đang có kế hoạch gọi vốn, tìm đối tác chiến lược, hoặc đơn giản là muốn có một bức tranh tài chính được đánh giá độc lập, tăng độ tin cậy.

Mẹo nhỏ cho doanh nghiệp: Ngay từ bây giờ, hãy rà soát các chỉ tiêu về lao động, doanh thu và tài sản của năm 2024. Nếu đã chạm ngưỡng, hãy xem năm 2025 là năm “chạy nước rút” để chuẩn bị. Hãy kiểm tra lại hệ thống kế toán, các chứng từ gốc, đảm bảo tính đầy đủ và hợp lệ. Việc chuẩn bị sớm sẽ giúp kỳ kiểm toán diễn ra suôn sẻ, tiết kiệm chi phí và thời gian.

Chuyển đổi chế độ kế toán: Những “điểm nóng” cần lưu ý khi áp dụng Thông tư mới

Việc chuyển từ Thông tư 200/2014/TT-BTC sang Thông tư 99/2025/TT-BTC (có hiệu lực từ 01/01/2026) và Thông tư 24/2024/TT-BTC cho đơn vị hành chính sự nghiệp đang tạo ra hàng loạt câu hỏi thực tế.

Xử lý số dư tài khoản cũ khi chuyển sang chế độ mới

Một doanh nghiệp công ích 100% vốn nhà nước băn khoăn về cách xử lý số dư tài khoản 161 (Chi sự nghiệp) và 461 (Nguồn kinh phí sự nghiệp) khi Thông tư 99 không còn hướng dẫn cụ thể. Đây là tình huống điển hình khi chuyển đổi chế độ kế toán. Nguyên tắc chung là:

• Doanh nghiệp cần đối chiếu, rà soát toàn bộ số dư các tài khoản theo chế độ cũ.
• Sau đó, ánh xạ (map) số dư đó sang các tài khoản tương ứng trong hệ thống tài khoản mới theo Thông tư 99. Việc này đòi hỏi sự hiểu biết sâu về cả hai chế độ để đảm bảo bản chất nghiệp vụ được phản ánh đúng.
• Lập Biên bản bàn giao số dư chuyển đổi và giải trình rõ ràng trong thuyết minh BCTC năm chuyển đổi (năm 2026).

Quy định về tỷ giá: Áp dụng ngay hay đợi năm tài chính mới?

Một doanh nghiệp có năm tài chính từ 1/7 đến 30/6 thắc mắc: Họ phải áp dụng quy định mới về tỷ giá giao dịch thực tế trong Thông tư 99 từ ngày 1/1/2026 hay đợi đến đầu năm tài chính mới (1/7/2026)?

Thông tư 99 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2026. Điều này nghĩa là mọi nghiệp vụ phát sinh từ ngày này trở đi phải được hạch toán theo quy định của thông tư mới, bất kể năm tài chính của doanh nghiệp bắt đầu khi nào.

Do đó, kể từ 01/01/2026, doanh nghiệp này phải sử dụng tỷ giá theo hướng dẫn tại Thông tư 99 (tỷ giá mua bán chuyển khoản trung bình của ngân hàng thương mại hoặc tỷ giá xấp xỉ trong biên độ +/-1%) để ghi nhận các giao dịch bằng ngoại tệ phát sinh, cũng như xuất hóa đơn và kê khai thuế.

Báo cáo tài chính theo Thông tư 24: Có cần số so sánh?

Với các đơn vị áp dụng Thông tư 24/2024/TT-BTC cho BCTC năm 2025, một câu hỏi được đặt ra là có bắt buộc phải thể hiện số năm trước (số so sánh) hay không, khi mà chỉ tiêu giữa mẫu báo cáo mới và cũ có sự khác biệt.

Nguyên tắc lập BCTC là phải cung cấp thông tin so sánh (ít nhất là một kỳ) để người đọc có cái nhìn xu hướng. Tuy nhiên, khi có thay đổi chính sách kế toán dẫn đến việc không thể so sánh trực tiếp, đơn vị cần:

1. Điều chỉnh số liệu năm trước (theo TT cũ) để trình bày lại theo các chỉ tiêu tương đương của mẫu báo cáo mới (TT24), nếu có thể.
2. Nếu việc điều chỉnh lại là không khả thi, cần giải trình rõ ràng trong Thuyết minh BCTC về sự khác biệt này và lý do không trình bày số so sánh cho một số chỉ tiêu.

Mục tiêu cuối cùng vẫn là đảm bảo tính minh bạch và hữu ích của thông tin.

Những tình huống “khó nhằn” trong hạch toán kế toán đơn vị công lập

Phần hỏi đáp cũng phản ánh những vấn đề rất cụ thể trong kế toán đơn vị sự nghiệp công lập, nơi việc hạch toán phân biệt nguồn vốn và mục đích sử dụng là vô cùng quan trọng.

Hạch toán tài sản từ nguồn NSNN và Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp

Câu hỏi về hạch toán tài sản mua từ hai nguồn khác nhau (NSNN và Quỹ PTHĐSN) cho thấy sự phức tạp trong việc theo dõi giá trị còn lại (GTCL) của tài sản. Nguyên tắc cốt lõi là:

• Tài sản từ NSNN: GTCL được theo dõi trên TK 4212. Khi trích khấu hao, chi phí khấu hao được tính vào chi hoạt động, đồng thời làm giảm GTCL trên TK 4212.
• Tài sản từ Quỹ PTHĐSN: GTCL được chuyển từ nguồn quỹ (TK 4311) sang TK 4212. Việc trích khấu hao cũng làm giảm GTCL (Nợ 4212/Có 4311), và chi phí khấu hao được tính vào chi hoạt động.

Sự khác biệt nằm ở “bút toán đồng thời” khi trích khấu hao đối với tài sản từ quỹ, nhằm giảm trực tiếp giá trị nguồn quỹ đã đầu tư vào tài sản đó. Việc hiểu rõ bản chất từng nguồn hình thành tài sản là chìa khóa để hạch toán chính xác.

Sử dụng tài khoản 612 hay 642?

Một trường tiểu học (đơn vị sự nghiệp công lập có thu) băn khoăn khi nhận kinh phí giao tự chủ (nguồn 13) thì chi hoạt động sẽ hạch toán vào TK 612 (Chi hoạt động) hay 642 (Chi phí quản lý doanh nghiệp).

Theo Thông tư 24, TK 612 chỉ áp dụng cho cơ quan nhà nước và đơn vị không có hoạt động SXKD, dịch vụ. Đơn vị sự nghiệp công lập có hoạt động dịch vụ (bán trú) phải sử dụng các TK chi phí phù hợp như 642. Do vậy, các khoản chi từ nguồn kinh phí giao tự chủ cho hoạt động thường xuyên (lương, văn phòng phẩm…) của trường này nên được hạch toán vào các tài khoản chi phí như 642, sau đó kết chuyển để xác định kết quả hoạt động.

Trích lập dự phòng tiền lương: Góc nhìn từ kế toán và thuế

Câu hỏi về trích lập dự phòng tiền lương theo Thông tư 78/2014/TT-BTC (về thuế TNDN) đã chạm đến một điểm rất thú vị: sự khác biệt giữa quy định thuế và chuẩn mực kế toán.

• Về thuế (Thông tư 78): Cho phép doanh nghiệp trích lập dự phòng tiền lương chưa chi (tối đa 17% quỹ lương thực hiện) để được tính vào chi phí hợp lý khi xác định thu nhập chịu thuế, với điều kiện doanh nghiệp không bị lỗ sau khi trích.
• Về kế toán (Chuẩn mực 18 – VAS 18, Thông tư 48): Để ghi nhận một khoản dự phòng phải trả, cần thỏa mãn nhiều điều kiện chặt chẽ, trong đó có việc có nghĩa vụ hiện tại phát sinh từ sự kiện trong quá khứ và có thể ước tính một cách đáng tin cậy. Khoản tiền lương phải trả cho kỳ sau, dù chưa chi, về bản chất kế toán đã được ghi nhận là chi phí của kỳ trước (theo nguyên tắc phù hợp).

Điều này dẫn đến sự khác biệt tạm thời giữa số liệu kế toán và số liệu tính thuế. Trên sổ kế toán, doanh nghiệp có thể không hạch toán bút toán trích lập dự phòng này nếu không đủ điều kiện theo chuẩn mực. Tuy nhiên, khi lập Tờ khai quyết toán thuế TNDN,