Giải đáp 10 vấn đề kế toán thuế nóng hổi nhất hiện nay

Trong thế giới kinh doanh sôi động, việc cập nhật và tuân thủ các quy định về kế toán, thuế luôn là một thách thức không nhỏ, đặc biệt khi các văn bản pháp luật liên tục được điều chỉnh và hoàn thiện. Có bao giờ bạn cảm thấy bối rối trước một thông tư mới, không biết cách xử lý số dư tài khoản chuyển đổi, hay băn khoăn về tiêu chuẩn của một kế toán viên? Những câu hỏi tưởng chừng chi tiết ấy lại có sức ảnh hưởng trực tiếp đến sự vận hành trơn tru và sự an toàn pháp lý của doanh nghiệp.

Hôm nay, chúng ta sẽ cùng giải mã một loạt các tình huống “nóng hổi” được đặt ra từ chính các doanh nghiệp, đơn vị với cơ quan quản lý. Đây không chỉ là những hướng dẫn cụ thể, mà còn là góc nhìn thực tế giúp bạn chủ động hơn trong công tác kế toán – tài chính của mình.

Chuyển đổi chế độ kế toán: Xử lý số dư tài khoản 161 và 461 thế nào?

Một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu hiện nay là việc chuyển đổi từ Thông tư 200/2014/TT-BTC sang Thông tư 99/2025/TT-BTC có hiệu lực từ 01/01/2026. Đặc biệt, với các doanh nghiệp công ích 100% vốn nhà nước, việc xử lý số dư các tài khoản theo dõi nguồn kinh phí và chi sự nghiệp như 161, 461 khi văn bản mới không đề cập cụ thể gây ra nhiều băn khoăn.

Nguyên tắc quan trọng nhất khi chuyển đổi chế độ kế toán là đảm bảo tính liên tục, trung thực và có thể so sánh của thông tin. Số dư cuối kỳ theo chế độ cũ phải trở thành số dư đầu kỳ theo chế độ mới một cách chính xác.

Trong trường hợp này, do Thông tư 99 không quy định cụ thể về hai tài khoản này, đơn vị cần căn cứ vào bản chất kinh tế của các khoản mục đang theo dõi để ánh xạ (map) sang các tài khoản phù hợp trong hệ thống tài khoản mới. Việc này thường yêu cầu một bảng đối chiếu chi tiết và được lưu trong hồ sơ giải trình. Đơn vị nên chủ động xin ý kiến bằng văn bản từ cơ quan chủ quản hoặc cơ quan tài chính trực tiếp để có căn cứ xử lý vững chắc, tránh rủi ro sau này.

Báo cáo tài chính theo TT24: Có bắt buộc số so sánh?

Năm 2025 là năm đầu tiên áp dụng Thông tư 24/2024/TT-BTC với nhiều thay đổi về biểu mẫu Báo cáo tài chính (BCTC). Câu hỏi đặt ra là: BCTC năm 2025 có bắt buộc phải trình bày cột “Năm trước” hay không, khi mà số liệu năm 2024 được lập theo Thông tư 107 với các chỉ tiêu có thể không hoàn toàn giống nhau?

Theo nguyên tắc lập và trình bày BCTC, cột số so sánh (năm trước) là bắt buộc. Tuy nhiên, khi có sự thay đổi chính sách kế toán làm ảnh hưởng đến khả năng so sánh, doanh nghiệp phải điều chỉnh lại số liệu so sánh để phù hợp với cách phân loại và trình bày của kỳ hiện tại, hoặc phải giải trình đầy đủ trong Thuyết minh BCTC nếu việc điều chỉnh là không khả thi.

• Bước 1: Rà soát sự khác biệt giữa các chỉ tiêu theo TT24 và TT107.
• Bước 2: Tái phân loại, tổng hợp lại số liệu năm 2024 để trình bày theo đúng biểu mẫu của TT24.
• Bước 3: Ghi chú rõ ràng trong Thuyết minh BCTC về việc đã điều chỉnh số liệu so sánh do thay đổi chế độ kế toán.

Việc này đòi hỏi sự cẩn trọng nhưng sẽ đảm bảo tính minh bạch và hữu ích của BCTC.

Khởi nghiệp dịch vụ kiểm toán: Những rào cản pháp lý đầu tiên

Hành trình thành lập một công ty dịch vụ kiểm toán chuyên nghiệp ngay từ đầu không hề đơn giản. Câu hỏi từ một công ty TNHH mới thành lập tháng 10/2025 đã phản ánh đúng những vướng mắc thực tế:

Phân loại doanh nghiệp và yêu cầu ký quỹ

Với một công ty “vừa thổi nến sinh nhật”, hiển nhiên sẽ được áp dụng quy định cho “doanh nghiệp thành lập mới”. Điều này dẫn đến yêu cầu bắt buộc về ký quỹ. Theo Thông tư 203, số tiền ký quỹ tối thiểu phải bằng số vốn góp bằng tiền của các thành viên sáng lập. Nghĩa là, nếu vốn điều lệ 5 tỷ đồng đã góp đủ bằng tiền, các thành viên cần thực hiện ký quỹ thêm một khoản 5 tỷ đồng nữa tại ngân hàng. Khoản tiền này chỉ được giải tỏa sau khi công ty được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh.

Đây là biện pháp bảo đảm nhằm nâng cao trách nhiệm của các sáng lập viên và bảo vệ lợi ích của khách hàng sử dụng dịch vụ kiểm toán.

Quy trình cấp phép: Nên làm gì trước?

Về mặt logic và thực tiễn, việc nộp hồ sơ đăng ký hành nghề cho kiểm toán viên thường được thực hiện trước hoặc song song. Bởi lẽ, một trong các điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh là phải có đội ngũ kiểm toán viên hành nghề đủ số lượng và tiêu chuẩn. Do đó, công ty nên ưu tiên hoàn tất thủ tục cho 05 kiểm toán viên mục tiêu. Hồ sơ có thể nộp trực tiếp, qua bưu điện hoặc cổng dịch vụ công trực tuyến của Bộ Tài chính (nếu có).

Báo cáo hợp nhất sau sáp nhập: Khi nào cần lập?

Tình huống một đơn vị mới được hợp nhất từ 02 đơn vị cũ vào giữa năm 2025 đặt ra câu hỏi về trách nhiệm lập Báo cáo tài chính hợp nhất (BCTC HN) và Báo cáo quyết toán hợp nhất (BCQT HN).

Căn cứ vào Thông tư 108/2025/TT-BTC, việc lập BCTC HN và BCQT HN là bắt buộc đối với các đơn vị có đơn vị cấp dưới không có tư cách pháp nhân hạch toán phụ thuộc. Sau khi hợp nhất, đơn vị mới đã trở thành một pháp nhân mới, và nếu không có đơn vị trực thuộc, về nguyên tắc sẽ không phải lập báo cáo hợp nhất. Tuy nhiên, đơn vị cần giải trình rõ với cấp trên về việc này.

Trường hợp phải lập (nếu có đơn vị phụ thuộc), thời điểm lập báo cáo hợp nhất sẽ được tính từ ngày kiểm soát thực tế (ngày hợp nhất có hiệu lực). Số liệu để hợp nhất sẽ bao gồm toàn bộ số liệu của các đơn vị bị hợp nhất cho đến thời điểm đó và số liệu của đơn vị mới sau ngày hợp nhất.

Trích lập dự phòng tiền lương: Hạch toán ra sao cho đúng?

Đây là một vấn đề kế toán – thuế phức tạp, nơi giao thoa giữa quy định về thuế (Thông tư 78) và chuẩn mực kế toán (VAS 18 về Dự phòng). Một doanh nghiệp muốn trích lập dự phòng tiền lương cho khoản tiền lương phải trả còn dư sau ngày 31/12 để được gia hạn thời gian chi trả.

Về mặt thuế, Thông tư 78 cho phép trích lập dự phòng tiền lương (tối đa 17% quỹ lương thực hiện) để được trừ vào chi phí hợp lý, với điều kiện doanh nghiệp không bị lỗ sau khi trích. Tuy nhiên, về mặt kế toán, để ghi nhận một khoản dự phòng, cần thỏa mãn các điều kiện chặt chẽ của VAS 18, bao gồm có nghĩa vụ hiện tại, chắc chắn phải chi trả và có thể ước tính một cách đáng tin cậy.

Trong trường hợp này, khoản tiền lương phải trả thực chất là một khoản nợ phải trả xác định (Accounts Payable), chứ không phải là một dự phòng phải trả (Provision) theo chuẩn mực kế toán. Do đó, việc hạch toán nên được thực hiện trên tài khoản 334 – Phải trả người lao động.

Việc trích lập theo Thông tư 78 chủ yếu mang tính chất thuế, và doanh nghiệp cần lập sổ theo dõi riêng về quỹ dự phòng này để làm căn cứ quyết toán thuế, chứ không nhất thiết phải hạch toán phức tạp vào sổ kế toán như một khoản dự phòng theo VAS 18. Cách làm phổ biến là: Khi trích lập: Nợ TK 642 / Có TK 335 (nếu muốn theo dõi riêng) hoặc vẫn để trên TK 334.Khi chi trả: Nợ TK 335 (hoặc 334) / Có TK 111,112.

Những thắc mắc về nhân sự kế toán: Tiêu chuẩn và điều kiện

Hai câu hỏi riêng biệt nhưng cùng chung mối quan tâm về chuẩn hóa đội ngũ kế toán.

Tiêu chuẩn kế toán trưởng đơn vị công lập

Luật Kế toán 2015 và các văn bản hướng dẫn quy định rất rõ về tiêu chuẩn, điều kiện của kế toán trưởng, phụ trách kế toán. Các quy định này áp dụng chung cho mọi đơn vị kế toán, bao gồm cả kế toán ngân sách xã. Do đó, việc bố trí người chưa đủ thời gian công tác thực tế về kế toán (dưới 2 năm) và chưa có chứng chỉ kế toán trưởng vào vị trí phụ trách kế toán là không đúng quy định.

Giải pháp trong trường hợp này có thể là:

• Bố trí một cán bộ đủ điều kiện từ nơi khác về.
• Thuê dịch vụ kế toán từ một đơn vị, cá nhân đủ điều kiện hành nghề (như hình thức hợp đồng dịch vụ được đề cập). Người được thuê này phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn theo Luật Kế toán thì mới được ký hợp đồng phụ trách kế toán.

Trình độ chuyên môn: Bằng tài chính – ngân hàng có được làm kế toán?

Câu trả lời là CÓ. Các quy định tại Nghị định 174 và Thông tư 29 đã liệt kê rõ: chuyên ngành đào tạo được công nhận bao gồm Kế toán, Kiểm toán, Tài chính. Bằng cử nhân Tài chính – Ngân hàng thuộc khối ngành Tài chính, do đó hoàn toàn đủ tiêu chuẩn về trình độ chuyên môn nghiệp vụ để được bổ nhiệm làm kế toán tại các cơ quan hành chính.

Việc yêu cầu phải có bằng trung cấp kế toán trở lên của một số đơn vị là chưa cập nhật hoặc hiểu chưa đầy đủ về quy định. Người có bằng đại học Tài chính hoàn toàn có năng lực chuyên môn để đảm nhiệm công việc kế toán.

Áp dụng tỷ giá theo TT99: Thời điểm nào là phù hợp?

Với một công ty có năm tài chính bắt đầu từ 01/07, việc áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC cần được thực hiện một cách linh hoạt. Nguyên tắc là áp dụng chế độ kế toán mới cho kỳ kế toán năm bắt đầu từ sau ngày Thông tư có hiệu lực.

• Năm tài chính 01/07/2025 – 30/06/2026: Kỳ kế toán năm này bắt đầu trước ngày 01/01/2026. Do đó, 6 tháng cuối