Kiểm toán bắt buộc 2025 và các vấn đề kế toán thuế nổi bật

Trong hành trình vận hành doanh nghiệp, có lẽ không ít lần bạn cảm thấy băn khoăn trước những thay đổi về chính sách kế toán, thuế. Một văn bản mới ban hành, một hướng dẫn mới cập nhật có thể khiến kế hoạch tài chính của bạn xáo trộn, đòi hỏi sự điều chỉnh nhanh chóng và chính xác. Đặc biệt, với các doanh nghiệp vừa và nhỏ hay hộ kinh doanh cá thể, nguồn lực có hạn, việc nắm bắt và hiểu đúng quy định không phải là điều dễ dàng. Bài viết này ra đời với mong muốn đồng hành cùng bạn, giải mã những thắc mắc phổ biến nhất từ góc nhìn của một chuyên gia, giúp hành trình tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp trở nên nhẹ nhàng và vững chắc hơn.

Kiểm toán bắt buộc theo Nghị định 90/2025/NĐ-CP: Doanh nghiệp bạn có thuộc diện?

Gần đây, Nghị định 90/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung quy định về kiểm toán độc lập đã nhận được sự quan tâm đặc biệt từ cộng đồng doanh nghiệp. Một câu hỏi lớn được đặt ra: “Doanh nghiệp của tôi có bắt buộc phải kiểm toán Báo cáo tài chính (BCTC) năm 2024 không?”

Theo quy định mới, doanh nghiệp có quy mô lớn (thỏa mãn ít nhất 2 trong 3 tiêu chí: trên 200 lao động tham gia BHXH bình quân, doanh thu trên 300 tỷ đồng, hoặc tổng tài sản trên 100 tỷ đồng) thuộc đối tượng bắt buộc kiểm toán BCTC hàng năm.

Tuy nhiên, điều khoản chuyển tiếp tại Nghị định 90 mang lại một thông tin quan trọng: Việc kiểm toán bắt buộc sẽ chỉ áp dụng từ BCTC cho năm tài chính 2025 trở đi. Điều này có nghĩa, nếu doanh nghiệp của bạn đạt quy mô lớn dựa trên số liệu năm 2024, bạn không bắt buộc phải kiểm toán BCTC năm 2024.

Điều này giải đáp cho băn khoăn về việc “đã được cơ quan thuế quyết toán thì có phải kiểm toán nữa không?”. Hai hoạt động này là độc lập. Quyết toán thuế là nghĩa vụ với cơ quan nhà nước, còn kiểm toán BCTC (theo quy định mới) là yêu cầu về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp có quy mô lớn. Dù vậy, với năm 2024, doanh nghiệp vẫn có quyền lựa chọn kiểm toán tự nguyện nếu có nhu cầu (ví dụ: để vay vốn ngân hàng, gọi vốn đầu tư, hoặc nâng cao uy tín).

Lời khuyên hành động cho doanh nghiệp:

• Rà soát ngay số liệu năm 2024: Hãy kiểm tra xem doanh nghiệp mình có đạt 2/3 tiêu chí về quy mô lớn không. Đây là bước đầu tiên để xác định nghĩa vụ cho năm 2025.
• Chuẩn bị cho năm 2025: Nếu thuộc diện bắt buộc, hãy lên kế hoạch tìm kiếm và lựa chọn một công ty kiểm toán uy tín ngay từ bây giờ. Quy trình kiểm toán có thể mất thời gian, việc chuẩn bị sớm sẽ giúp bạn chủ động.
• Cập nhật hệ thống kế toán: Đảm bảo hệ thống sổ sách, chứng từ của bạn được lưu trữ đầy đủ, khoa học. Điều này không chỉ phục vụ cho kiểm toán mà còn giúp ích rất nhiều cho công tác quản trị nội bộ và quyết toán thuế.

Những vướng mắc “nóng” khác về kế toán và thuế

Bên cạnh vấn đề kiểm toán, rất nhiều câu hỏi khác từ các doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp cũng đang cần lời giải đáp rõ ràng. Dưới đây là tổng hợp một số vấn đề tiêu biểu:

Chuyển đổi chế độ kế toán: Xử lý số dư tài khoản cũ thế nào?

Việc Thông tư 99/2025/TT-BTC (có hiệu lực từ 01/01/2026) thay thế Thông tư 200/2014/TT-BTC khiến nhiều doanh nghiệp băn khoăn về cách xử lý số dư các tài khoản không còn được hướng dẫn trong chế độ mới, điển hình là TK 161 “Chi sự nghiệp” và TK 461 “Nguồn kinh phí sự nghiệp”.

Nguyên tắc chung là: Doanh nghiệp cần thực hiện “chuyển số dư” sang các tài khoản tương đương theo quy định của Thông tư mới tại thời điểm bắt đầu áp dụng (01/01/2026). Việc này đòi hỏi một bút toán đặc biệt, thường là:

• Nợ TK 461 (Cũ) / Có TK 461 (Mới theo TT99) – để chuyển nguồn kinh phí.
• Đồng thời, Nợ TK 161 (Cũ) / Có TK 161 (Mới theo TT99) – để chuyển các khoản chi.

Mẹo nhỏ: Hãy lập một bảng đối chiếu chi tiết giữa danh mục tài khoản cũ và mới, xác định rõ tài khoản nào sẽ được “thừa kế” số dư, tài khoản nào sẽ đóng lại và kết chuyển. Tham khảo ý kiến chuyên gia kế toán là cần thiết để đảm bảo tính chính xác.

Hạch toán chi phí tại đơn vị sự nghiệp có thu: TK 612 hay TK 642?

Câu hỏi này phản ánh sự phức tạp trong việc áp dụng Thông tư 24/2024/TT-BTC cho các đơn vị sự nghiệp công lập vừa có nguồn ngân sách, vừa có hoạt động thu chi. Nguyên tắc then chốt nằm ở bản chất của khoản chi:

• Chi từ nguồn kinh phí được giao tự chủ (nguồn 13): Nếu khoản chi này phục vụ cho hoạt động thường xuyên được nhà nước đảm bảo (như chi lương từ ngân sách, chi văn phòng phẩm phục vụ nhiệm vụ chính trị), thì hạch toán vào TK 612 – Chi hoạt động.
• Chi từ nguồn thu hoạt động sự nghiệp (như thu bán trú): Các khoản chi phát sinh trực tiếp từ hoạt động dịch vụ này (ví dụ: tiền ăn cho học sinh, chi phí nguyên vật liệu nấu ăn) nên được hạch toán vào các tài khoản chi phí phù hợp như TK 642 – Chi phí quản lý doanh nghiệp hoặc TK 154 nếu có sản xuất.

Tóm lại, cần “tách bạch” rõ ràng giữa dòng tiền từ ngân sách nhà nước và dòng tiền từ hoạt động dịch vụ. Việc hạch toán đúng không chỉ giúp báo cáo minh bạch mà còn tránh được những sai sót khi quyết toán với cơ quan chủ quản và cơ quan thuế.

Trích lập dự phòng tiền lương: Được không và hạch toán ra sao?

Thông tư 78/2014/TT-BTC cho phép doanh nghiệp trích lập quỹ dự phòng tiền lương tối đa 17% để chi trả cho năm sau, với điều kiện doanh nghiệp không bị lỗ sau khi trích. Tuy nhiên, về mặt hạch toán kế toán theo chuẩn mực, việc ghi nhận khoản dự phòng này cần thận trọng.

Khoản dự phòng tiền lương thực chất là một khoản phải trả ước tính. Theo chuẩn mực kế toán, để ghi nhận, doanh nghiệp cần có một ước tính đáng tin cậy. Trong trường hợp này, căn cứ vào hợp đồng lao động, thỏa ước lao động và kế hoạch kinh doanh, doanh nghiệp hoàn toàn có thể ước tính được khoản lương phải trả phát sinh từ công việc đã thực hiện trong năm nay nhưng sẽ chi trả vào năm sau.

Cách hạch toán có thể tham khảo:

• Khi trích lập: Nợ TK 642 (Chi phí quản lý doanh nghiệp) / Có TK 352 – Dự phòng phải trả (mở chi tiết: Dự phòng tiền lương).
• Khi thực chi tiền lương từ quỹ dự phòng năm sau: Nợ TK 352 / Có TK 334, 338…
• Nếu không sử dụng hết sau 6 tháng: Phải hoàn nhập, ghi Nợ TK 352 / Có TK 642 (hoặc TK 711).

Lưu ý: Việc trích lập phải được lập thành quyết định nội bộ, có căn cứ tính toán rõ ràng và được phản ánh đầy đủ trong thuyết minh BCTC.

Hành trang để bước vào năm tài chính mới một cách vững vàng

Những thay đổi về chính sách là điều tất yếu trong môi trường kinh doanh. Thay vì lo lắng, hãy xem đây là cơ hội để doanh nghiệp của bạn hệ thống hóa lại quy trình, nâng cao năng lực quản trị tài chính – kế toán. Một bộ hồ sơ sổ sách rõ ràng, một báo cáo tài chính minh bạch không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà còn là “sức khỏe tài chính” giúp bạn đưa ra các quyết định kinh doanh sáng suốt, thu hút đối tác và nhà đầu tư.

Dù bạn là chủ một hộ kinh doanh nhỏ lẻ, một giám đốc tài chính của doanh nghiệp vừa và nhỏ, hay người phụ trách kế toán tại một đơn vị sự nghiệp, việc chủ động cập nhật thông tin và tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn khi cần là chìa khóa then chốt. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ nhất: sắp xếp chứng từ gọn gàng, tham gia các buổi tập huấn trực tuyến miễn phí từ Tổng cục Thuế, đọc kỹ các văn bản hướng dẫn liên quan trực tiếp đến lĩnh vực hoạt động của mình.

Hành trình tuân thủ pháp luật về tài chính, kế toán, thuế có thể đầy thử thách, nhưng nó chính là nền tảng cho sự phát triển bền vững và an toàn của doanh nghiệp bạn. Mỗi bước đi đúng đắn hôm nay sẽ giúp bạn tránh được những rủi ro không đáng có và tạo đà vững chắc cho những bước phát triển lớn lao trong tương lai. Hãy kiên nhẫn và tin tưởng vào con đường mà bạn đã chọn.

Nguồn tham khảo chính: Các văn bản pháp luật được nhắc đến trong bài bao gồm Nghị định 90/2025/NĐ-CP, Thông tư 24/2024/TT-BTC, Thông tư 99/2025/TT-BTC, Thông tư 78/2014/TT-BTC và các công văn hướng dẫn có liên quan của Bộ Tài chính.

Để luôn cập nhật những thông tin mới nhất, chính xác nhất về chính sách tài chính – kế toán – thuế và nhận các tư vấn giá trị, bạn có thể theo dõi các kênh thông tin chính thống từ ConsultX và Facebook ConsultX.